2023.

Istorija tipično britanskog, a danas svjetski prihvaćenog tropskog metka .375 “Holland & Holland Magnum” započela je širenjem uticaja kolonijalnih sila u Africi i isprepletena je sa nastankom takođe veoma popularnog njemačkog metka 9,3×62 “mauzer” o kojem smo nedavno pisali. Naime, Nijemac Oto Bok još je 1905. razvio odličan metak za tada ultramoderne i cijenom pristupačne puške sistema “mauzer M98” – bio je to pomenuti 9,3×62 “mauzer” namijenjen njemačkim lovcima i farmerima na Crnom kontinentu, ali Britanci su u to vrijeme bili opterećeni tradicionalizmom i većina njihovih pušaka namijenjenih lovu na opasnu afričku divljač bile su vrlo skupe, ručno rađene ekspres dvokuglare. To se posebno nije dopadalo engleskim kolonijalistima, koji su (kao i njemački nekoliko godina ranije) očekivali od oružarskih kuća u matici da taj problem riješe uvođenjem modernog univerzalnog karabinskog metka čija cijena neće prevazilaziti budžet prosječnog engleskog farmera. S druge strane, bogati lovci iz Velike Britanije i SAD krajem prve i početkom druge decenije 20. vijeka vrlo rado su odlazili u Afriku u potrazi za avanturom i trofejima, ali većina nije željela da sa sobom vuče preskupe i preteške tropske puške prelamače i tipičnu tropsku municiju veličine kubanske cigare. Naime, željeli su municiju koja bi na najbolji mogući način mogla da iskoristi prednosti novog bezdimnog baruta odnosno laganu pušku obrtno-čepnog zatvarača i metak razantne putanje sa dovoljno energije da obori krupnu i opasnu afričku divljač, uključujući slona. Tih godina na čelu stare, ugledne ali i konzervativne londonske firme “Holland & Holland” nalazio se Henri Holand, jedan od partnera osnivača. Konkurentska puškarska kuća “Westley-Richards” 1908. godine predstavila je snažni metak 9,5 mm “manliher šenauer” namijenjen upravo karabinima obrnočepne akcije. “Holland & Holland” je morao reagovati i izazov je prihvaćen – započet je rad na novom karabinskom metku za lov teške afričke divljači. “Holland & Hollandov” metak poznat kao .400/375 “Belted Nitro Express“ (.375 Velopex) bio je prvi rival metku 9,5 mm “manliher šenauer”, ali trebalo je razviti nešto još bolje. Ovaj metak, iako razvijen za standardnu “mauzer” M98 akciju, imao je zrno mase 270 grejna i brzine 2.175 fps, što ga nije učinilo omiljenim među lovcima. Lovci su željeli snažniji metak i razantniju putanju. Godine 1912. Henri Holand konačno konstruiše i uvodi izvrsni metak .375 “Belted Rimless Nitro Express”, u cijelom svijetu poznat kao .375 “Holland & Holland Magnum”, zajedno sa njegovim bratom .375 “Flanged Nitro Express” sa punim vijencem na dnu čaure za dvokuglare, a .375 Velopex ubrzo pada u zaborav. Metak .375 “Holland & Holland Magnum” bio je punjen korditom i imao je tri različite laboracije – zrno mase 235 grejna (15.2 g) sa početnom brzinom od 2.850 fps (850 m/s) bilo je namijenjeno lakšoj divljači, 270-grejnsko zrno (17 g) sa početnom brzinom od 2.650 (810 m/s) pokrivalo je nešto krupniju divljač, dok se zrnom mase 300 grejna (19,4 g) i početne brzine 2.500 fps (760 m/s) bez problema mogla loviti i najteža afrička divljač. Danas se municija ovog kalibra susreće u najrazličitijim laboracijama sa daleko više vrsta baruta, a zrna su mase od 200 (13 g) do 380 grejna (25 g). Kontinentalna oznaka metka .375 “Holland & Holland Magnum” je 9.5x72mmB gdje latinično slovo “B” govori da se radi o čauri sa pojasom (Belt) koji je imao ulogu da obezbijedi bolje držanje – nalijeganje čaure u ležištu metka to jest bolju kontrolu takozvanog čeonog zazora. Britanska kuća “Holland & Holland” je bila pionir u razvoju „belted“ magnum kalibara (riječ “magnum” označava čauru dužu od normalne odnosno barutno punjenje veće mase). Lovci i strijelci koji sami pune municiju svakako mogu da unaprijede performanse ovog metka. .375 “Holland & Holland Magnum” (9.5×72mmB), kao metak koji je od 1912. godine do danas prema iskustvima i mišljenju mnogih svjetskih i domaćih lovaca stekao i održao reputaciju najboljeg univerzalnog metka za lov na svu afričku divljač (nije pretjerano jak za antilope niti preslab za slona), ima jednu interesantnu osobinu – jednu od nedovoljno jasnih balističkih tajni, kako je svojevremeno napisao naš legendarni lovac i balističar Dušan Bojović. Radi se o tome da ovaj metak u istu tačku nosi zrna različitih masa uz malo eksperimentisanja sa barutnim punjenjima. Prema Bojovićevom iskustvu, laboracija koju čine zrno od 235 grena (15,2 grama) i smanjeno barutno punjenje IMR-4350 mase 77 grejna obaraće jelensku divljač efikasno poput “kralja kalibara za jelene” 9.3×62mm, ali će trzaj biti minimalan, pogotovo ako se puca iz teže puške, a pad zrna zanemarljiv čak i pri pucanju na veće udaljenosti. Iz navedenog proističe da je ovo sasvim zadovoljavajuće rješenje za lovca koji bi želio da jednim kalibrom lovi evropsku krupnu divljač i pri čemu je taj metak istovremeno dokazano univerzalan u lovu na praktično svu pa i najtežu afričku divljač. Piše: Draško Dragosavljević

Metak .243 Winchester se sjajnim balističkim performansama, a prvenstveno razantnošću balističke krivulje i malim trzajem, ustoličio kao jedan od najomiljenijih i najzastupljenijih metaka u svijetu za lov na srneću divljač i divokoze na svim, pa i najvećim lovačkim rastojanjima. Većina lovaca i poznavalaca oružja zna da je .243 Winchester veoma popularan lovačko-sportski karabinski metak američkog porijekla, koji spada u grupu kalibara izmedju 6 i 7mm. Kao kalibar iz ove kategorije, .243 Winchester ima evropsku oznaku 6,17 × 52 mm i po balističkim karakteristikama najpribližniji je starom evropskom kalibru 6,5 x 57 koji je krajem 19. vijeka  nastao suženjem grla čaure metka 7 x 57mm. Metak .243 Winchester nastao je na  istom principu ali pola vijeka kasnije. Svojim sjajnim balističkim performansama, a prvenstveno razantnošću balističke krivulje i malim trzajem, ustoličio se kao jedan od najomiljenijih i najzastupljenijih metaka u svijetu za lov na srneću divljač i divokoze na svim, pa i najvećim lovačkim rastojanjima. Poslednjih decenija u Evropi, pa samim tim i kod nas, sve su zastupljeniji tipični američki kalibri koji su similarne evropske kalibre postepeno potisnuli zbog niske cijene, dostupnosti i širokog izbora laboracija ali i lovačkih karabina u tim kalibrima. Tako se američki metak .243 Winchester (koji, kako smo rekli, ima približne karakteristike evropskog 6,5 x 57) u Evropi našao rame uz rame sa metkom .270 Winchester (koji je blizak metku 7 x 64) te metkom .30-06 Springfield (blizak evropskom kalibru 8 x 57). Karabinski metak .243 Winchester nastao je sužavanjem grla čaure metka kalibra .308 Winchester (7,62 x 51mm) i prvi put na tržištu se pojavio 6. septembra 1955. godine kao metak razvijen za legendarni Vinčesterov lovački obrtnočepni karabin Model 70 ali i polužnu repetirku Model 88 (kod koje je tubularni magacin zamijenjen kutijastim okvirom te je na taj način prilagođena karabinskoj municiji).  Taj metak, zanemarljivo duže čaure od .308 Win,  je neobično brzo stekao popularnost i osvojio lovačko tržište, pa tako na svijetu ne postoji niti jedan iole ozbiljniji proizvođač municije koji ga nema u proizvodnom programu a vjerovatno ne postoji ni fabrika lovačkog oružja koja ne proizvodi karabine ovog kalibra. Njegov prethodnik, metak .257 Roberts (razvijen od strane Remingtona), iako vrlo sličnih balističkih svojstava, imao je nevolju koja se ogledala u nedostatku različitih fabričkih laboracija pa se tako ukazao prostor koji je popunio .243 iz fabrike Winchester sa sobom donoseći široku lepezu zrna različitih masa i konstrukcija.   Fabrika Remington je ovu grešku pokušala da ispravi tako što je na osnovu ranijeg metka .257 Roberts 1955. godine (iste godine kada je predstavljen .243 Winchester) razvila metak .244 Remington (kasnije nazvan 6mm Remington, po nekim balističarima bolji od .243 Win. zbog veće zapremine čaure) koji je mogao biti laborisan zrnima kalibra .243. Međutim, originalni .243 Winchester je do danas u ovoj klasi ostao neprikosnoven. U početku zamišljen kao idealan metak za lov srneće divljači u praksi se pokazalo da je .243 Win. upotrebljiv i u lovu na nešto krupniju divljač. Naime, .243 je razvijen kao metak koji laborisan lakšim zrnima (70 do 85 grena) predstavlja odlično rješenje za dalekometne hice u lovu na kojote i prerijske pse dok je sa težim zrnima (90 do 105 grena) sasvim upotrebljivo rješenje za lov na divljač veličine bjelorepog jelena ili sjevernoameričke račvoroge antilope.  Radi se dakle o  jednom lakom, preciznom i razantnom kalibru odnosno karabinu male mase i trzaja a širokog opsega primjene. Ukoliko bi se neko odlučio da samo jednom puškom odnosno jednim kalibrom, koji ima brojne fabričke laboracije, pokrije lov štetočina, lisice, vuka, srneće ali i nešto teže divljači, a da isti taj metak sam puni i koristi u sportske ili takmičarske svrhe (za long range) malo koji metak bi mogao da se nosi sa .243 Winchester. To je tajna njegove velike popularnosti i zastupljenosti kako u matičnoj zemlji tako i u Evropi. Većina balističara smatra da je kalibar .243 idealan za lov na divljač mase od 40 do 60 kilograma ali je takođe adekvatan i za odstrel životinja mase 80 kg i nešto preko toga ako je hitac precizno plasiran u vitalnu zonu poput vrata i to ne iz razloga loše penetracije i uopšte loših terminalno balističkih svojstava zrna ovog metka, već da bi se izbjeglo mučenje životinje tojest dugotrajna potraga za težom divljači koja će otići daleko sa mjesta nastrela. Balističari će svakako reći da postoje drugi daleko bolji kalibri koji obezbjeđuju sigurno padanje teže divljači u vatri. Međutim, lovci koji dugo love karabinom u kalibru .243 Winchester reći će da je to veoma upotrebljivo oružje za lov srneće divljači na ravničarskim terenima i vuka u planinskom lovištu ali i muflona, divokoze pa i jelena lopatara a karabinom u istom kalibru bez ikakvih problema se dobro nanišanjenim i plasiranim hicem može oboriti i divlja svinja u slučaju da se lovac slučajno u lovištu sretne sa njom. Naravno, pravilnim izborom težeg zrna kontrolisane ekspanzije može se potpuno eliminisati svaka sumnja po pitanju upotrebljivosti ovog kalibra u lovu na težu divljač. Na tržištu je ova municija dostupna sa brojnim zrnima različitih konstrukcija. Ovaj metak  će dakle bez problema pored srneće divljači oboriti čak i lakšeg jelena i vepra sa dobro odabranim težim zrnom pri čemu će trajektorija biti razantna, pucanj lako podnošljiv a trzaj blag. Mali  trzaj je ovdje posebno važan jer postoje lovci koji prosto ne mogu da se uspješno nose sa trzajem jačih kalibara a .243 Win. je u tom smislu idealan, pogotovo za dame. Zrno metka .243 Winchester od 100 grejna (6,6 grama) ispaljeno iz cijevi dužine 610mm razvija brzinu na ustima cijevi od 2,960 fps (902.21 m). Danas se težine lovačkih zrna u ovom kalibru  kreću od 55 grejna (3,6 grama ) do  115 grejna (6,8 grama). Korak uvijanja je vrlo bitan momenat u zavisnosti od težine zrna pa onaj najčešći iznosi 1:10 jer je optimalan za stabilizaciju zrna mase do 100 grejna. Za zrna teža od 100 grejna proizvođači izrađuju karabinske cijevi sa korakom uvijanja od 1:8 ili 1:7. Čuveni američki oružar, balističar i konstruktor “wildcat” kalibara (ali i pisac i kolumnista)  Parker Otto Ackley svojevremeno je unaprijedio i ovaj metak, te je

Švajcarski vojni metak 7.5X55 Swiss u lovačkoj varijanti proizvodi užički PPU. Metak 7.5X55 Swiss po performansama je blizak mecima .30-06 i .308 Win a penzionisani švajcarski vojni karabin direktne akcije sistema Schmidt-Rubin K31 sreće se i u našim lovištima. Nakon studioznih ispitivanja švajcarska vojska je krajem osamdesetih godina 19. vijeka, prateći tadašnje evropske trendove, usvojila u naoružanje metak kalibra 7,5 milimetara, konstrukciju pukovnika Eduarda Rubina, te brzometnu pušku sa pravočepnim zatvaračem koju je konstruisao Rudolf Šmit. Puška je zvanično usvojena 1889. a godinu dana kasnije i metak kalibra 7.5×53.5mm pod oznakom GP90 (Gewehrpatrone 1890). Metak GP90 u početku je bio laborisan ranim bezdimnim (malodimnim) barutom PC 88 te zrnom mase 211 grejna umotanim u papir sa početnom brzinom na ustima cijevi od 600 m/s.  Nakon što je modifikovan, uvođenjem manje korozivne kapisle, metak dobija oznaku GP90-03. Daljim usavršavanjem (GP90-23) čaura je produžena za jedan milimetar na 54,5 mm, kalibar zrna promijenjen sa  0.328 na 0.3075 dijelova inča te je uvedeno oživalno zrno bez papirnog omotača, sa punom košuljicom od legure bakra i nikla. Novo oživalno zrno je na ustima cijevi postizalo brzinu od 624 m/s. Nakon modifikacije metka, švajcarski vojni zvaničnici otkrili su slabe strane puške sistema Schmidt-Rubin 1889 – braveći zubi pomjereni su na prednju stranu zatvarača pa je modifikovana puška ponijela oznaku  M1889-96. Godine 1905. Njemačko carstvo usvojilo je u naoružanje tada ultramoderni metak 7.92×57mm Mauser sa šiljatim zrnom i impresivnim balističkim karakteristikama što je prisilio ostale evropske zemlje da slijede njemački primjer.  Ni Švajcarska nije bila izuzetak pa je do 1908. godine razvila i usvojila novi metak oznake 7.5×55 odnosno GP11, danas u svijetu poznat kao 7.5×55 Swiss.Radilo se o metku laborisanom lakim zrnom od 174 grejna i početne brzine od 804 m/s.  U početku su puške sistema M1889-96 prekalibrisane na novi metak montiranjem odgovarajuće cijevi a ubrzo će biti razvijena i uvedena nova verzija puška oznake M1911. Puška sistema M1911 ostala je u upotrebi do uvođenja konačne konstrukcije K31 1931. godine (tijelo zatvarača K31 je kraće u odnosu na modele koji su mu prethodili i ima na sebi spiralni kanal u koji zalazi zub poluge ručice za zapinjanje koja je poseban element). Karabin sistema K31 u kalibru 7.5X55 Swiss (GP11) ostaće u naoružanju švajcarske vojske zajedno sa automatskom puškom Stgw-57 sve do 1983. godine kada se prešlo na modernu pušku Stgw-90 u kalibru 5.56X45NATO (.223 Rem). Danas su penzionisane puške K31 i municija GP11 iz magacina švajcarske vojske dostupni na komercijalnom tržištu i dosta privlačni sportskim strijelcima, kolekcionarima ali i lovcima. Kvalitetan metak u ovom kalibru proizvodi i užički PPU. Užičani pored vojne proizvode i lovačku verziju ovog metka sa zrnom mekog vrha. Performanse metka 7,5X55 Swiss GP11 odnosno 7,5X55 Swiss pažljivo osmišljen i dobro konstruisan metak. Posmatrajući vanjske dimenzije metka može se uočiti velika sličnost sa francuskim metkom kalibra 7.5×54mm French, ali ta dva metka nisu međusobno kompatibilni. Interesantan je podatak da zapremina čaure švajcarskog metka odgovara zapremini komercijalne Vinčesterove čaure metka .30-06 koja je dužine 63 milimetra (7.62X63). Da je čaura metka švajcarskog 7,5X55 Swiss dužine 63 mm, umjesto 55 milimetara, u nju bi stalo 10 grejna više baruta nego u čauru metka .30-06. Međutim, za razliku od pušaka Springfield M1903 u .30-06 Springfield, švajcarske vojne puške K31 konstruisane su za niže radne pritiske od  45.500 psi. Originalna laboracija metka GP11 podrazumijevala je zrno promjera  0.3087 dijelova inča, mase 174 grejna sa početnom brzinom od 804 m/s na ustima, što je ostalo nepromijenjeno od usvajanja do penzionisanja. Premda blažih radnih pritisaka, terminalno balistički efekti metka 7.5X55 Swiss (GP11) vrlo su slični mecima .30-06 i .308 Win. Na tržištu postoje različite konstrukcije zrna kojim se švajcarski metak može prilagoditi širokom spektru lovnih situacija. Puške sistema Schimdt-Rubin M1911 i K-31 veoma su kvalitetno izrađene i precizne ali nevolja leži u tome što se čaure kod švajcarskog sistema direktne akcije izbacuju na gore, čime je onemogućena standarna montaža optičkog nišana. Umjesto standardnih montaža, većina strijelaca odlučuje se za “scout” montažu koja se postavlja na postolje zadnjeg mehaničkog nišana, dakle, ispred otvora za izbacivanje čaura.  Međutim, karabin K31 opremljen tipskim diopterskim nišanom i napunjen kvalitetnom PPU lovačkom laboracijom može itekako biti upotrebljiv u lovu. Fabrička municija Metak 7,5X55 Swiss iz švajcarskih vojnih viškova laborisan je zrnima sa punom metalnom košuljicom FMJ i kao takav je, poput ostalih vojnih metaka, neprikladan i zabranjen za lovnu upotrebu. Jedan broj evropskih lovaca buši i modifikuje FMJ zrna, ali takvo je rješenje iznuđeno ne daje dobre rezultate. Uobičajena je praksa da se vojni metak delaboriše uz pomoć kinetičkog izbijača zrna, te zatim laboriše komercijalnim SP projektilom od 165 do 180 grejna. Užički Prvi partizan jedna je od rijetkih fabrika koja proizvodi lovački metak 7,5X55 Swiss laborisan Soft Point zrnom. Projektil lovačkog metka PPU 7,5X55  mase je 11.30 g (174 gr), početne brzine 770 m/s i energije na ustima cijevi od 3343 džula (podaci dati u PPU balističkoj tablici). Ručno punjenje Čaura originalnog švajcarskog vojnog metka GP11 na nesreću koristi berdan kapisle i nezahvalna je za ručno punjenje jer se kapisle moraju ukloniti hidrauličkim putem i zamijeniti novim kapislama istog tipa, što je posao koji oduzima puno vremena. Pojedini sportski strijelci tvrde da imaju odlične rezultaste sa čaurama .284 Winchester, koja ima slične dimenzije ali je dance unekoliko manje i može izazvati probleme za ekstrakcijom. Prema američkim izvorima, tipične početne brzine koje se mogu očekivati od ručno punjene municije ispaljene iz cijevi K31 dužine 652 mm, bez prekoračenja propisanih pritisaka, su: 2900fps sa zrnom mase 150 grejna, 2750fps sa zrnima mase od 165 do 168 grejna, 2600fps sa zrnima od 178-180 grejna i 2400fps sa zrnom teškim 200 grejna.  Prema istim izvorima, metak GP11 laborisan standardnim projektilima .308 ima istovjetne performanse kao blage laboracije metka .30-06 Springfield ili žestoke laboracije metka .308 Winchester. Metak 7,5X55 Swiss GP11 nije uobičajen lovački niti sportski metak. U matičnoj zemlji kvalitetne i precizne puške sistema Schimdt-Rubin M1911 i K-31 i dalje služe za vježbu građana/rezervista i rekreativno gađanje. Isti slučaj je i u većini švajcarskih zajednica u svijetu, pogotovo u Americi. Kod nas se ove puške

Krajem 19. i početkom 20. vijeka, više evropskih država i Velika Britanija bili su zauzeti proširenjem svojih interesnih zona širom svijeta. Ni jedan kontinent nije bio izložen ovoj ekspanziji više od Afrike. Holanđani su bili prisutni u Južnoj Africi, Portugalci u Mozambiku, Belgijanaci u Zairu, Englezi u Keniji i Rodeziji, Francuzi u Centralnoafričkoj Republici a Nijemci u Namibiji i Tanzaniji. Britanci su proizvodili puške u teškim kalibrima, kao i municiju za njih, prilagođene i namijenjene lovu na najtežu i najopasniju divljač crnog kontinenta. Avaj, iako su takve puške u moćnim kalibrima bile precizne i veoma kvalitetne, isto tako bile su i prilično skupe, te su umnogome prevazilazile opseg budžeta prosječnog engleskog farmera/koloniste. S druge strane, njemački kolonisti su bili veoma posvećeni u želji da od svoje matične države dobiju kvalitetne i efikasne a cijenom pristupačne puške u odgovarajućem kalibru pogodnom za odbranu od velike i opasne afričke divljači ali naravno i lov iste. Naime, Njemačka je već proizvodila ono što će kasnije postati najbolja i najmasovnija obrtnočepna akcija na svijetu – u pitanju su puške i karabini sistema Mauzer Model 98. Njemački kolonisti i lovci su u velikom broju upotrebljavali baš vojničke puške Mauzer zbog njihove pouzdanosti i niske cijene, ali su vlasti, uplašene od mogućih kolonijalnih pobuna, često zabranjivale posjedovanje službenih vojničkih pušaka i municije. Međutim, Nijemci u to vrijeme nisu imali teži kalibar koji bi mogao biti prilagođen postojećem standardnom M98 sistemu tako da odgovori svim izazovima u lovu na najtežu i najopasniju afričku divljač. S tim u vezi, početkom dvadesetog vijeka, berlinski oružar po imenu Otto Bock, dao je sebi zadatak da razvije upravo takav metak. Godine 1905. Bock predstavlja rezultate svojih eksperimenata i tako je svjetlost dana ugledao metak 9.3 × 62mm – takođe poznat i kao 9,3 × 62 Mauser. Metak je imao zrno prečnika 9.3mm spakovano u čauru bez ivice dugu 62mm. Prvobitna zrna bila su mase 285 grejna, početne brzine 2150 fps. Sve je to vrlo lijepo uklopljeno u M98 obrtnočepnu akciju standardnih dimenzija a hranjenje i ekstrakcija bili su pouzdani. Nešto kasnije biće uvedena zrna mase 286 grejna a početna brzina je povećana na oko 2400 fps. CIP je uspostavio svoj standard za ovaj metak prema kojem MAP pritisak iznosi 56,500 psi ali u modernim robusnim puškama, ukoliko je to zaista potrebno, nema razloga da se taj pritisak ne može popeti i do 60.000 psi, čime se obezbjeđuje početna brzina od oko 2500 fps. Metak 9.3 × 62mm je brzo postao veoma popularan kako u Africi tako i u Evropi a svoju popularnost nije izgubio do danas.Čak je svojevremeno i veliki afrički lovac John “Pondoro” Tejlor, anglofil kakav je bio, imao samo riječi oduševljenja za ovaj tipično njemački kalibar. Tejlor u svojoj knjizi “Afričke puške i municija”, svjestan da je 9,3mm skoro idealan metak a diskusije među lovcima o njegovoj efikasnosti bespredmetne, napisao je između ostalog sljedeće: “Nikad nisam čuo nikakve pritužbe u vezi sa 9.3mm. Njegova penetracija je dovoljna za apsolutno sve.” “Uprkos svim modernijim magnum i super kalibrima, 9.3mm i dalje ostaje omiljeni izbor mnogih profesionalnih lovaca”. Moderne laboracije municije kalibra 9.3x62mm imaju zrna mase od 220 do 320gr  čija se početna brzina kreće između 2.200 i 2.650 fps. Međutim, zrno od 286gr koje razvija brzinu od 2.350 fps vjerovatno je najpopularnija smrtonosna kombinacija za krupne veprove, jelene, losa, medvjeda i velike afričke antilope poput kudua i elanda.Još jedna prednost metka 9,3x62mm je relativno mali trzaj za ovu klasu kalibara. Iako snaga trzaja zavisi od laboracije metka (jače laboracije imaju i jači trzaj) i težine puške (teža puška manje trza) 9,3x62mm generiše između 65-85% trzaja metka kalibra .375 H&H. Poređenja radi, to je samo 20-30% više nego trzaj puške kalibra .30-06. Podnošljiv trzaj veoma je bitan lovcima, posebno onima koji su sitnije građe ili onima koji su osjetljiviji na trzaj. Blaži trzaj obično povećava vjerovatnoću preciznog pogađanja prvim metkom i isto tako brže i preciznije plasiranje sljedećeg hica, ukoliko je to potrebno. Kao što je lovcima poznato, mnogo je važnije u koji dio je divljač pogođena od toga čime je pogođena, tako da je dobro plasiran pogodak sa zrnom 9.3mm mnogo efikasniji nego loše plasiran sa zrnima težih kalibara poput .375 ili .458. Možda se najveća prednost metka 9.3x62mm nad metkom .375 H&H ogleda u znatno nižoj cijeni pušaka jer 9.3x62mm odgovara standardnoj dužini akcije (9.3x62mm, kako je već rečeno, nastao je prilagođavanjem standardnoj dužini M98 akcije). Svi veći evropski proizvođači imaju karabine u ovom kalibru (npr finski SAKO, austrijski Steyr i češki CZ) a možda najbolji kompromis između cijene i neprikosnovenog kvaliteta nudi kragujevačko Zastava Oružje čiji se legendarni Model 70 proizvodi naravno i u ovom kalibru. Osim toga, na tržištu postoji veliki izbor kvalitetne municije u kalibru 9.3x62mm. Prvi Partizan, Lapua, Nosler, Hornady, Norma, Federal, Barns, Remington i Sellier & Bellot samo su neki od proizvođača koji imaju ovaj metak u svom proizvodnom programu. Osim njih, njemačka kompanija municije RWS proizvodi vrhunsku municiju u ovom kalibru ali je ona veoma skupa. Svi ovi proizvođači u proizvodnom programu imaju više tipova zrna za ovaj metak koja pokrivaju širok opseg divljači. Sa dobro odabranom puškom u kalibru 9.3x62mm,  bez ikakvih pravnih ili etičkih dilema moguće je loviti apsolutno svu divljač na planeti od srndaća do slona. Vrlo malo kalibara će bez ikakavih problema pokriti takav opseg a da istovremeno ne prouzrokuje žestok udar u lovčevo rame i novčanik. Treba ipak reći kako ovaj kalibar zbog pada zrna nije baš najpodesniji za pucanje na preko 200 m sto je inače praksa u lovu na “Marka Pola”, najvećeg argala na svijetu, mada se i to može kompenzovati dobrom optikom. Ali, osim tih nekoliko izuzetaka, ovaj metak dobar je za lov na ogromnu većinu krupne divljači. Ukratko, 9.3x62mm je fantastičan metak koji može da ispuni niz uloga u različitim vrstama lova praktično bilo gdje u svijetu i na bilo koju divljač. Piše: Draško Dragosavljević

Najveće uzbuđenje nije ubiti već pustiti da živi, napisao je američki pisac i pustolov Džejms Oliver Kervud u romanu “Grizli” iz 1916. godine, priči o prijateljstvu između džinovskog grizlija i mečeta, koje je ostalo bez majke. Kroz film “Medvjed” iz 1988. godine, sineastičku adaptaciju Kervudovog romana, potpisnik ovih redova prvi put se bliže upoznao sa životom tih divnih životinja. Francuski režiser Žan Žak Ano je u ovom Cezarom nagrađenom kinematografskom remek-djelu, sa tek nekoliko rečenica koje izgovaraju dva glavna glumca, uspio ispričati nezaboravnu priču o medvjedima i ljudima. Radnja francuskog filma “Medvjed” smještena je na kraj 19. vijeka u kanadsku divljinu a započinje rođenjem mečeta grizlija koje rano ostaje siroče, nakon što medvjedica-majka gine pri padu s litice u potrazi za pčelinjim medom. Ostavši sam i bez majčine zaštite, mladunac uskoro sreće ogromnog mužjaka grizlija i vidjevši u njemu oca čini sve da ga ovaj prihvati i zaštiti. Golemi medvjed će postepeno mladunca staviti pod svoje okrilje, naučiti ga da lovi losose i preživi. Za to vrijeme dva prekaljena kanadska lovca-trapera tragaju za medvjedima u surovim planinama Britanske Kolumbije, nadajući se da će njihovo krzno skupo prodati. Naoružani “vinčesterkama”, zalaze duboko u divljinu i u jednom impresivnom, dramatičnom trenutku, spoznajući neraskidivu vezu sa prirodom, postižu mir sa medvjedima ali i ličnu transformaciju. Naime, jedan od lovaca (igra ga Čeki Karjo) susreće se oči u oči sa golemim grizlijem kojeg je prethodno ranio iz puške. Lovac je u tom trenutku nenaoružan i čini se da je strašna smrt u čeljustima ranjene i osvete željne zvijeri neizbježna. Ipak, razjareni medvjed neočekivano poklanja život čovjeku, okreće se i odlazi u društvu mladunčeta. Tada i čovjek, dokopavši se puške, puca visoko iznad krošnji borova i prestaje biti lovac. Film je ostao upamćen i po čuvenom filmskom medvjedu Bartu, ogromnom kodiaku visokom 2,90 m i teškom preko 700 kg, koji je kasnije igrao rame uz rame sa Entonijem Hopkinsom, Alekom Boldvinom, Bredom Pitom i mnogim drugim holivudskim zvijezdama. Žan Žak Ano je Barta prozvao Džonom Vejnom među medvjedima. Kroz međusobno povezane priče o životinjama i ljudima Ano je u filmu “Medvjed” obradio niz tematskih elemenata: rađanje, smrt, siročad, napuštanje, surovost, strah, glad, tugu, opasnost, opstanak, zaštitu, saosjećanje, samilost ali i temu preobraćenog lovca, kao direktnu referencu na originalni roman “Grizli” i njegovog autora, kojem je medvjed u lovu iz neobjašnjivog razloga poklonio život. Pisac Džejms Oliver Kervud, nekada i sam lovac, smatrao je taj roman autobiografijom onoga ko je godinama lovio prije nego što je spoznao da priroda nudi daleko veća uzbuđenja od ubijanja životinja. Film Žana Žaka Anoa, inače snimljen u nestvarno lijepim Dolomitskim Alpima, svesrdno su podržale Američka organizacija za zaštitu prava djece i životinja (AHA) i Svjetska fondacija za prirodu (WWF). Sa željom da se u najvećoj mogućoj mjeri sačuvaju životi medvjeda, počela je i priča o “Zaštiti mrkog medvjeda na području Dinarida”, projektu koji je sproveo banjalučki Centar za životnu sredinu – neprofitno i nestranačko udruženje sa glavnim ciljem da podiže javnu svijest o važnosti poštovanja i čuvanja prirode. Zaštita mrkog medvjeda na području Dinarida Priča o ovom važnom i plemenitom projektu započinje u drugoj polovini novembra 2015. godine, kada je u banjalučko naselje Lazarevo, tražeći hranu, dolutao mrki medvjed. U to doba godine, medvjedi su već trebali hibernirati. Međutim, klimatske promjene donijele su visoke temperature u zimskom periodu koje se negativno reflektuju i na medvjeđi zimski san. Naime, u trenutku kada na njihovom prirodnom staništu više nema dovoljne količine hrane medvjedi su budni, zbog čega dolaze u naseljena područja. Dvije godine nakon prvog dogodio se drugi slučaj. Ova zakonom zaštićena životinja u ljetno doba je dolutala do naselja Rekavice i napala mještanina. U oba slučaja radilo se o medvjedicama koje su lovci prinudno odstrijelili, jer su ugrožavale imovinu i bezbjednost ljudi. Stanovnici naselja Rekavice kasnije će prijavili da su dva mečeta, najvjerovatnije mladunčad odstrijeljene mečke, više puta viđena kako lutaju u potrazi za majkom. Boljeg rješenja u tom trenutku jednostavno nije bilo. Lovci su odstrel opravdali nepostojanjem specijalne puške za omamljivanje i adekvatanog plana reagovanja. Odstrel medvjedica zaista je pokazao nedovoljnu spremnost nadležnih u ovakvim situacijama. Iz banjalučkog Centra za životnu sredinu tada je rečeno kako odstrel ovih životinja ne smije biti jedino rješenje u ovakvim i sličnim situacijama. Izrazili su spremnost da se aktivno uključe u dugoročno planiranje zaštite medvjedom, kao i drugim velikim divljim životinjama, zajedno sa naučnom zajednicom i vladinim institucijama te zatražili hitan sastanak u nadležnom ministarstvu. Tako je započeo projekat “Zaštita mrkog medvjeda na području Dinarida” u okviru kojeg su pokrenuti brojni procesi vezani za održivo upravljanje medvjedom. Centar za životnu sredinu je u periodu od prvog januara 2018. do kraja decembra 2020. godine radio na realizaciji postavljenih projektnih ciljeva. Urađena je prva genetička analiza na dijelu populacije mrkog medvjeda u BiH. Pokrenut je proces izrade plana upravljanja medvjedom u saradnji sa Ministarstvom poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske (važno je napomenuti da je ovo prvi takav dokument u izradi za pojedinačnu životinjsku vrstu u BiH). Radilo se i na uspostavljananju saradnje država koje dijele Dinarsku populaciju mrkog medvjeda. Resorno Ministarstvo RS je imenovalo i naročiti Interventni tim za krupne zvijeri, koji je obučen i opremljen sa dvije specijalne puške za uspavljivanje životinja – od kojih je posljednja nabavljena uz finansijsku pomoć Centra za životnu sredinu i njemačke fondacije EuroNatur. Šta je to puška za uspavljivanje? Prema anglosaksonskoj terminologiji, označavanju i klasifikaciji, koji se navode u literaturi, veterinarsko sredstvo za hemijsko obuzdavanje životinja iz daljine (davanje različitih lijekova u svrhu kontrolisanja ponašanja životinje) naziva se “trankvilajzerska puška” tojest “puška za umirivanje” (od engleske riječi “tranquilize” za umiriti, smiriti, opustiti, stišati; ili po grupi lijekova trankvilajzera). Sreće se i naziv “puška za hvatanje” (životinja) ili jednostavno – puška za ispucavanje strelica. Kod nas se odomaćio naziv “puška za uspavljivanje”. Radi se zapravo o naročito konstruisanom nesmrtonosnom (neletalnom) oružju podesivog pritiska, prilagođenom za precizno ispucavanje specijalnih, poput projektila oblikovanih, balističkih špriceva-strelica, opremljenih iglama i jarko obojenim repnim stabilizatorom. Prilikom pogotka balistički špricevi pod pritiskom automatski ubrizgavaju sredstvo za umirenje, uspavljivanje, paralisanje ili neki drugi medikament u

Ruski metak 7,62x54R je 130 godina u aktivnoj vojničkoj službi bez naznaka da bi se mogao penzionisati. Ovaj veteran je i odličan lovni metak, po performansama blizak modernoj municiji .308 Winchester. Povremeno nam se javljaju lovci sa željom da podijele vlastita iskustva ali i potraže savjet ili razjašnjenje različitih pitanja o vrstama oružja i municije.  Naime,  jedan mladi lovac u prilici je da po simboličnoj cijeni nabavi prilično dobro očuvan sovjetski obrtnočepni vojnički karabin iz Drugog svjetskog rata sistema Mosin Nagant M44 u kalibru 7,62x54R, sa kojim želi loviti divlje svinje. Njegovo pitanje bilo je fokusirano na dostupnost municije preko domaćih distributera a između ostalog je obuhvatalo upotrebljivost toga karabina u lovu, s obzirom na pravu ručicu zatvarača koja bi onemogućila postavljanje standardne montaže za optički nišan (ne radi se o snajperskom modelu puške Mosin Nagant M1891/30PU koji ima povijenu ručicu zatvarača i specijalnu montažu).  Jedan od najelegantnijih načina da se taj problem prevaziđe jeste pretvaranje ovog legendarnog oružja u spretnu skautsku pušku (prema konceptu  Džefa Kupera iz 1980-ih) postavljanjem montaže na bazu zadnjeg mehaničkog nišana, ali o tome nekom drugom prilikom. Međutim, kako se radi o odličnom metku za lovne svrhe, koji je po balističkim svojstvima skoro jednak mnogo mlađem metku .308 Winchester (7,62x51mm) dok je sa zrnom mase 9,7 grama približan vrlo popularnom .30 06 S, odlučili smo da taj slavni, stari ruski metak, koji proizvodi užički PPU i izvozi ga na sve strane svijeta, predstavimo onoliko koliko nam to prostor dozvoljava. 7,62x54R je naravno poznati vojnički metak za mitraljeze PKT odnosno jugoslovenske licencne mitraljeze Zastava M84 i snajperske puške sistema Dragunov SVD (takođe i srpske snajperske puške sistema Zastava M91), te brojne uglavnom ruske lovačke prelamače, a sa njegovim nastankom,  uvođenjem i istorijom neraskidivu vezu imaju upravo puške Mosin – Nagan. Nastanak i razvoj metka 7,62x54R Uporedo sa razvojem puške sistema Mosin – Nagan M1891, na kojoj su radili Sergej Mosin i belgijanac Leon Nagan, metak 7,62x54R razvili su ruski carski potpukovnik Rogovcev, pukovnik Petrov, natporučnik Savostjanov i inženjer Veltiščev na bazi austrijskog metka 8x50mmR i francuskog metka 8x56mmR. Naime, nakon Rusko – turskog rata (1877-1878. g.), za vrijeme koga je ruska armija bila naoružana jednometnim puškama sa obrtnočepnim zatvaračem sistema Berdan II u kalibru 10,75×58 mm, analizirana su bolna iskustva i brojne prednosti tada veoma modernih petnaestometnih turskih polužnih repetirki sistema Vinčester M1866 kalibra .44 Henry Rimfire nad pomenutim Berdankama (Turci su „vinčesterkama“ desetkovali Ruse koji su jurišali na utvrđeni bugarski grad Pleven).  Iz toga razloga, nakon nekoliko neuspjelih pokušaja da se puške sistema Berdan modernizuju i opreme višemetnim tubularnim magacinom, oformljena je 1882. naročita komisija za testiranje repetirki a u cilju da se iznađe moderno i optimalno rješenje nove službene puške i metka. Na scenu tada stupa kapetan ruske carske vojske  i inženjer, konstruktor oružja Sergej Ivanovič Mosin koji nakon više eksperimenata komisiji podnosi novu pušku. Ruska armija željela je da se preoruža modernom repetirkom čija je municija punjena bezdimnim barutom pa je Mosinova konstrukcija bila sazdana oko novog metka kalibra takozvane tri linije (stara ruska mjera) odnosno 7,62 milimetra dok u isto vrijeme komisji svoju konstrukciju puške u novom kalibru 3,5 linije (8,89 mm) podnosi i belgijski konstruktor Leon Nagan. U periodu od 1889. do 1891. komisija je ispitivala ta dva suparnička modela da bi se na kraju poslije niza modifikacija  pojavila nova puška koja je bila plod rada veće grupe konstruktora, međutim bila je to u osovi modifikovana puška Mosina sa pridodatim Naganovim rješenjima. Ta se puška danas uobičajeno naziva Mosin – Nagan a prvi model koji se pojavio i uveo metak 7,62x54R na svjetsku scenu bio je „Trolinijska puška model 1891“. Metak 7,62x54R  punjen je bezdimnim barutom, čaura je flašaste forme a dance ima puni vijenac tojest obod o čemu nam govori oznaka R (od engleske riječi – Rimmed).  7,62x54R predstavlja jedan od rijetkih masovno upotrebljavanih metaka koji ima takvu čauru što je tipično rusko rješenje iznuđeno tadašnjim niskim stepenom razvoja industrije uz želju da se pojeftini prozivodnja (proizvodnja čaure metka bez ivice zahtijevala bi više sredstava i vremena). Međutim takvo rješenje imalo je i svoje prednosti koje su se ogledale u izradi ležišta metka u cijevi sa nešto širim tolerancijama, dok je obod pomagao da se održi čeoni zazor u zavisnosti od variranja dužine čaura, što se sve skupa pokazalo kao pouzdano rješenje.  Tokom svoje više nego burne istorije, u kojoj je često bio službeni metak na obe zaraćene strane (kao što je slučaj u Zimskom ratu između SSSR i Finske 1939–1940), 7,62x54R  je prošao kroz mnogobrojne optimizacije i izmjene.  U početku bio je laborisan zrnom sa oblim vrhom mase 13,6g, i dužine 30,8 mm koje se u čauri fiksiralo sa tri uboda, da bi 1908. uvođenjem zrna sa punom košuljicom i oštrim vrhom mase 9,6g metak dobio oznaku M-1908. U toku 1930.  taj metak je dobio oznaku M-1908/30. Nakon toga su se pojavljivale najrazličitije verzije: sa pancirnim, obilježavajućim, zapaljivim i snajperskim zrnima (postojale su i specijalne modifikacije metka za avionske mitraljeze izuzetno visoke kadence ŠKAS i Ultra-ŠKAS). Danas se u službenoj upotrebi nalazi preko trideset najrazličitijih tipova ovog metka i dosta lovačkih tipova raznih proizvođača. Dimenzije i performanse Iako su se tokom istorije (u zavisnosti od zemalja koje su ga koristile) sretale različite oznake (7,62×53 mm, 7,62x53mmR, 7,62x54mm, 7,62x54mmR) utvrđena je zvanična oznaka tog metka i ona glasi: 7,62×54 mmR. Ukupna dužina metka iznosi 77,16 mm, dužina čaure je 53,72 mm, prečnik danceta 14,48 mm, dok masa zrna varira od 9,6 do 13,6 g, težina barutnog punjenja od 2,1 do 3,4 g, početna brzina zrna od 780 do 870 m/s, a kinetička energija na ustima cijevi kreće se od 2920 do 4466 J.Više modela pušaka „mosinki“ sa Crvenom Armijom došlo je i na naše prostore u ogromnom broju, a kupovinom licence za sovjetske tenkove T72, od strane bivše SFRJ sredinom osamdesetih, obuhvaćeni su i mitraljezi PKT u kalibru 7,62x54R. Taj je metak postepeno istisnuo 7,9x57mm a kroz licencni mitraljez Zastava M84 usvojen je kao službeni i od strane bivše JNA. Nešto kasnije poluautomatska snajperska puška Zastava M76 u kalibru

U vrijeme kada je nastao, .22 Hornet je bio najprecizniji malokalibarski metak. Vrlo brzo je prihvaćen od lovaca na divljač veličine lisice i šakala ali i takmičarskih strijelaca. Boljih balističkih performansi i snažniji od metaka .22 WMR (.22 Magnum) i .17 HMR, .22 Hornet svoju popularnost dugovao je i činjenici da je centralnog a ne ivičnog paljenja, kao pomenuta dva kalibra. Razvijen je od strane nekoliko američkih entuzijasta i konstruktora „wildcat“ kalibara 1920-ih godina, kada je bilo popularno eksperimentisati sa municijom neobičnih karakteristika i različitim zrnima i punjenjima. Metak .22 Hornet je zvanično uveo i predstavio Vinčester 1930. godine a njegov nastanak veže se najviše za ime Townsenda Whelena, lovca, oficira, avanturiste i puškara entuzijaste. Whelen je za početak razvio vlastitu konstrukciju zrna kalibra .223 tako što je košuljicu izradio od obične čaure metka kalibra .22lr. Novorazvijenu municiju testirao je na 100 i 200 metara gdje je dobio vrlo uske grupe (ne veće grupe od dva inča na 200m) što je bio izuzetan rezultat. Međutim, konstruktor je želio još bolje performanse i nezadovoljan barutom „DuPont“ oznake 1204, primijenio je novi tip punjenja. Nagovorio je svoje kolege iz firme „Hercules Powder Co.“ da razviju sasvim novu vrstu baruta. Taj novi barut imao je oznaku „2400“ jer je iniciran u ekperimentalnom metku imao sposobnost da potisne zrno mase 45 grejna brzinom od 2400 fps. U proljeće 1930. godine Whelen je sa prijateljima krenuo u lov i sa sobom ponio konvertovanu pušku Springfild 1922 obrtnočepnog zatvarača u novom kalibru. Lovu je prisustvovao i izvjesni Edwin Pugsley, jedan od izvršnih direktora Vinčestera, koji je toliko bio oduševljen preciznošću i učinkom novog metka „.22 Hornet“ (stršljen, kako je Whelen odlučio da ga krsti), da je organizovao zvanično testiranje. Nakon sprovedenih testova pokazalo se da je .22 Hornet najprecizniji puščani metak centralnog paljenja koji je fabrika Vinčester ikada testirala i taj metak je vrlo brzo uveden u serijsku proizvodnju a na tržište su izbačene dvje laboracije: jedna sa mekim olovnim ogoljenim vrhom a druga sa šupljim vrhom – oba metka imala su početnu brzinu od 2500 fps (oko 760 m/s). Performanse Metak .22 Hornet ne samo da je izuzetno precizan već i više nego prijatan za pucanje jer proizvodi vrlo mek trzaj. Njegova evropska oznaka je 5.6×35mmR („R“ je oznaka pune ivice čaure, ali treba još jednom naglasiti da je ovaj metak centralnog a ne ivičnog paljenja). Prvi Partizan iz Užica i dalje proizvodi ovu municiju, iako ona nije više ekonomična i široko prihvaćena kakva je bila u vrijeme nastanka. Iz balističke tablice za fabrički PPU metak .22 Hornet sa zrnom mekog vrha mase 2.90 g (45 gr), koju prilažemo, vidi se da balistička krivulja na 200 metara ima pad od 16.9 cm, a na 250 metara već 49 cm iz čega proističe da je efikasni domet 150 metara gdje ovo malo zrno ima brzinu 472 m/s i energiju 325 džula. Većina ozbiljnijih svjetskih proizvođača municije danas nude ovaj metak sa zrnima mekog ili šupljeg vrha te mase 2.2, 2.3, 2.9, ili 3 grama i početnih brzina obično u rasponu od 760 do 940 m/s. Energija na ustima cijevi kreće se oko 950J (brzina i energija zrna znatno su manje kada se ova municija ispaljuje iz kraćih cijevi). Metkom .22 Hornet se vrlo uspješno love lisice i divljač mekše kože, ne veće mase od 40 kilograma. Dobro plasiran hitac na takvu divljač obično će bez problema dosegnuti  vitalne organe i biti smrtonosan a zahvaljujući poslovičnoj preciznosti moguće je bez većih problema pogoditi i vrat. Ipak, .22 Hornet je daleko od idealnog metka za lov srneće divljači (za ovu namjenu postoje mnogo bolji i efikasniji kalibri). Taj je metak danas popularan najviše kod lovaca iz nešto starije starosne grupe, rođenih početkom pedesetih godina prošlog vijeka – u našim lovištima nije rijedak slučaj sresti starije lovce na lisice sa čehoslovačkim puškama Brno Model „Fox“ kalibra .22 Hornet (lovci iz pomenute starosne kategorije opisuju ovaj metak i kao savršen za lov na divlju mačku). Karabini Brno „Fox“ u ovom kalibru mogu biti savršen izbor za lovački podmladak u svrhu treninga na strelištu i lov na štetočine. Prema pozitivnom (važećem) zakonodavstvu (Zakon o lovu) BiH i Republike Srbije srnu je zabranjeno loviti municijom kalibra ispod 5,6 čija masa zrna je manja od 3,5 grama, što znači da se .22 Hornet sa odgovarajućom težinom zrna bez problema može koristiti u lovu. M4 puška za preživljavanje pilota i posada vazduhoplova USAF Nakon Drugog svjetskog rata Američko ratno vazduhoplovstvo počelo je opremati posade aviona sa puškama naročite konstrukcije namijenjenim prvenstveno preživljavanju tojest lovu i opstanku u divljini, po obaranju vazduhoplova. Interesantno je da su prve ovakve puške bile u kalibru .22 Hornet. Radilo se o tri konstrukcije izuzetno simplifikovanih pušaka; jedna je bila repetirka sa obrtno-čepnim zatvaračem, izvlačivim metalnim kundakom i magacinom kapaciteta 4 metka (puška za preživljavanje M4), druga je bila prelamača dvocijevka sa bok rasporedom cijevi (oružje za preživljavanje posada vazduhoplova M6, donja cijev u revolverskom kalibru .45 Colt iz koje se može ispaljivati i sačmena municija .410 odnosno 36) i treća repetirka Armalite AR-5 (MA-1). Komplet municije .22 Hornet, koji je išao uz ove puške, sastojao se od metaka laborisanih zrnima sa mekim olovnim ogoljenim vrhom koja nisu bila u saglasju sa Haškom konvencijom. Međutim, sva ta pakovanja imala su jasno upozorenje da su puške i municija namijenjene samo i isključivo ubijanju divljači zbog prehrane te da ni pod kojim okolnostima ne smiju biti upotrijebljene u ofazivne ili defanzivne svrhe protiv neprijatelja. Godine 1959. ove puške biće zamijenjene modelom u kalibru .22lr koji se proizvodi i danas kao puška za preživljavanje pilota i posada ratnih vazduhoplova. Radi se o poluautomatskoj pušci „ArmaLite AR-7 Explorer“ konstrukciji čuvenog Judžina Stonera. Piše: Draško Dragosavljević  

Sačmeni metak kalibra 12 uveden je prije 160 godina. Svi  mogući tipovi sačmarica nezaobilazno se izrađuju u kalibru 12 koji je postepeno istisnuo kalibar 10 zbog blažeg trzaja. Popularna “dvanaestka” nametnula se univerzalnošću kao apsolutni lider među sačmenom nunicijom svih kalibara. Nema sumnje da je danas najpopularniji sačmeni metak kalibra 12. To je najrasprostranjeniji lovački sačmeni metak u svijetu sa mnogo različitih konstrukcija, verzija, tipova i laboracija u zavisnosti od namjene (daleko više nego što je to slučaj sa takođe vrlo popularnim i zastupljenim kalibrom 16) – od lova i sportskih disciplina preko samoodbrambene do vojno policijske namjene. Svi mogući tipovi sačmarica izrađuju se u kalibru 12 – prelamače i kombinovane puske, repetirke svih vrsta kao i poluatomatske sačmarice. Kada u nekom filmu upratite sačmaricu bilo kog tipa, možete gotovo uvijek biti sigurni da je ta puška u kalibru 12. Vjerujemo da lovci dobro poznaju osnovne pojmove o sačmenoj municiji pa prema tome i sastavne dijelove sačmenog metka. Iz toga razloga se nećemo baviti definicijama i opisom opšte poznatih  stvari.  Međutim, ima dosta nejasnoća i nedoumica u razumijevanju određivanja i označavanja kalibra sačmenog metka a greške se u nemalom broju provlače čak i kroz oružne listove pa se tako često sreće pogrešna oznaka kalibra, na primjer “sačmarica kalibra 12 milimetara”. Pored toga, lovcima često nije u potpunosti jasan odnos između dužine sačmenog metka, dužine čaure istoga i dužine lažišta sačmenog metka u cijevi sačmarice. Isto tako, jedna od čestih zabluda je i pucanje krupnijom sačmom na većim udaljenostima. Ovo je prava prilika da na kratak i jasan način razjasnimo te nejasnoće. ODREĐIVANJE KALIBRA KOD LOVAČKIH PUŠAKA SAČMARICA Promjer ožlijebljenih (olučenih) cijevi je promjer po kome je cijev bušena a obzirom na naknadno ožlijebljenje kalibar cijevi je promjer između dva polja jednog naspram drugog, gdje cijev ima jednak (paran) broj žljebova, odnosno promjer između polja i žlijeba nasuprot tog polja kod cijevi koja ima neparan broj žlijebova. Kalibar ožlijebljenih cijevi izražava se u milimetrima. Međutim, kod pušaka sačmarica (kod pušaka glatkih, neolučenih cijevi) kalibar se ne izražava kao promjer cijevi u milimetrima već samo određenim brojem po sistemu koji su ustanovili Englezi (na primjer 12, 16, 20). Sistem je sljedeći: kada se od jedne funte/libre olova (453.6g) izlije 12 jednakih olovnih kuglica (istog promjera) onda se cijev puške čiji je promjer jednak promjeru ovih kuglica označava brojem 12 a ukoliko od iste količine olova izlijemo 16 kuglica identičnog promjera onda se puščana cijev čiji promjer odgovara promjeru jedne od 16 kuglica označava brojem 16. Iz ovoga naravno slijedi da je promjer cijevi kod kalibra 12 veći od promjera cijevi puške kalibra 16 iz prostog razloga što je promjer jedne od 12 kuglica veći od promjera jedne od 16 kuglica izlivenih iz iste količine olova. Brojna oznaka kalibra sačmarica govori nam dakle da je veličina poprečnog presjeka obrnuto srazmjerna veličini broja koji označava određeni kalibar te se iz tog razloga ne stavlja oznaka za dužinu (mm). Oznake kalibara sačmenih metaka su standardizovane i internacionalne – koriste se u svim zemljama od najmanjeg kalibra do najvećeg kalibra. Izuzetak jedino predstavlja najmanji sačmeni kalibar 36 tačnije njegova oznaka na engleskom području .410 je ustvari vrijednost promjera duše cijevi izražena u dijelovima inčima (1 inch = 25.4 mm). DUŽINA LEŽIŠTA METKA Vanjske diimenzije metka u odnosu na odgovarajuće dimenzije ležišta metka u cijevi od posebnog su znacaja. Ležiste metka je bilo u početku 65mm a danas je dužina ležišta porasla na 70 mm za normalne kalibre, 76 mm za magnume i 89 mm za super magnume. Municija normalnih kalibara se smije upotrijebiti u magnum puškama istih kalibara ali ne i obrnuto! Dakle, bez posljedica se može koristiti kraća municija iz dužeg ležišta ali nikako i ni u kom slučaju obrnuto. Ovo je neobično važno napomenuti jer bi nepažljiv lovac korišćenjem magnum municije u standardnoj pušci mogao da dovede u opasnost kako sebe i svoje oružje tako i druge ljude. Radi se naime o dužini čaure a ne o dužini metka. Na primjer, standardni sačmeni metak (patrona) dužine čaure 70 mm, u zavisnosti od fabričke tehnologije zatvaranja čaure prilikom punjenja (rubno „pertlovanje“ ili zvjezdasto zatvaranje), uvijek je kraći od 70 mm i lako ulazi u pušku sa ležištem od 65mm. S obzirom da se čaura prilikom ispucavanja u ležištu otvara to može biti vrlo opasno. Dužina ležišta metka označena na cijevi je dakle granica dužine čaure koja se smije upotrijebiti. Iz tog razloga svi lovci moraju voditi računa o dužini ležišta metka i dužini čaure što se lako provjeri na kutiji municije i oznakama na pušci. Mjere za metak i ležište metka u cijevi propisane su od internacionalne komisije za ispitivanje i žigosanje vatrenog oruzja (CIP) i kao norme prihvaćene od svih svjetskih proizvođača lovačkog oružja i municije. SAČMA Od kalibra sačmarice zavisi količina sačme koju sadrži metak i teorijski su uvijek efikasniji veći kalibri. Međutim, izbor krupnoće sačme, u zavisnosti od vrste divljači koja će se loviti, veći je problem od izbora kalibra sačmarice. Dosta lovaca smatra da je krupnija sačma ubojitija i efikasnija na većim udaljenostima ali to nije ispravno mišljenje jer je krupnije sačme manje u patronu pa i precizno nanišanjena divljač pogođena sa jednom ili dvije krupne sačme, sa veće udaljenosti, pada tek poslije pređenih nekoliko stotina metara a najčešće ostane nepronađena. Suština terminalne (ciljne) balistike sačme je u tome da divljač pada na mjestu usljed nervnog šoka nastalog istovremenim pogotkom većeg broja sačme (sačmenim snopom) pa makar ona bila i manje probojnosti a rjeđe usljed smrtnih povreda koje nastaju razaranjem vitalnih organa prodorom sačme u dubinu tijela. Sačma zbog oblika lopte ima loše balističke osobine i naglo gubi na brzini. Bitan je posip. Stoga pucanje sačmom na veće udaljenosti treba uvijek izbjegavati. Optimalna granična udaljenost za gađanje ne bi trebalo da prelazi 35-40 metara. Staro pravilo glasi da ako se lovac dvoumi između dvije krupnoće sačme uvijek treba izabrati onu sitniju. Na primjer, za zeca, najčešće lovljenu divljač kod nas, sačma od 3mm je sasvim dovoljna na početku a od 3,5 mm na kraju sezone. Standardna fabrička municija kalibra 12/70

Dužina cijevi nema praktičnog značaja i uticaja na efikasnost sačmenog metka, bitni su čokovi i posip.   – Čokovi imaju odlučujući uticaj na gustinu posipa sačme – Ubojitost zavisi prvenstveno od kvaliteta metka a ne od dužine cijevi – Ako se lovac dvoumi između dvije krupnoće sačme, uvijek treba da izabere sitniju   Mladi lovci se često pri kupovini svoje prve lovačke puške sačmarice pitaju koje su bolje, bokerice ili obične dvocijevke položare. Najbolji odgovor na ovo pitanje bio bi da je to isključivo stvar ukusa. Što se tiče izbora kalibra treba razmisliti. Puške kalibra 16  nešto su lakše od 12-ice i spretnije za pucanje. S druge strane, puška kalibra 12 je za nijansu efikasnija, jer u njene patrone staje malo više sačme nego u municiju kalibra 16. Istina, razlika nije velika, ali ako je lovac mlad i dovoljno snažan, svakako bi bolje bilo da se odluči za veći kalibar i težu pušku. Puška sačmarica bi, po staroj formuli, trebala da bude 100 puta teža od mase njenog osnovnog punjenja sačme. Metak kalibra 12 ima punjenje sačme između 32 i 36 grama. Tako se težina lovačke puške u kalibru 12 kreće između 3200 i 3600 grama. Težina puške u kalibru 16 je između 2800 i 3200 grama (punjenje sačme teško je od 28 do 32 grama), a težina puške u kalibru 20 je 2600 do 2800 grama. Lakše puške su prijatnije za cjelodnevno nošenje ali jače trzaju. Oni koji love na bogatim terenima, gdje im se pruža šansa da u jednom lovu ispale desetak i više metaka, treba da se odluče za težu pušku.  Lov sa takvom puškom biće i prijatniji i uspješniji.  Ako se lovac dvoumi između dvije puške približno jednake novčane vrijednosti ali različite mase, onda prednost treba dati težoj pušci. Zatim se postavlja pitanje dužine cijevi. Međutim, pri izboru lovačke puške sačmarice mnogo je važnije pitanje “čoka” (tojest stepena suženja pri vrhu sačmene cijevi) od dužine cijevi kako mnogi pogrešno zaključuju. Mlad i neiskusan lovac smatra da će glatkocijevna puška sačmarica sa dužim cijevima biti ubojitija od one sa kraćim i da će uspješnije obarati divljač na većim daljinama. Takva razmišljanja nemaju realnog osnova a dužina cijevi je samo u vrijeme kada se upotrebljavao crni barut  imala nekakvog značaja. Danas većina sačmarica u kalibru 12 ima cijevi dužine 72 cm, u kalibru 16 dužina je 68 cm, a u kalibru 20 cijevi su obično dužine 65 cm. Kombinovane puške, dvocijevke sa kuglom i sačmom ili trocijevke, bez obzira na kalibar, imaju cijevi duge između 60 i 65 cm.  Dužina cijevi nema praktičnog značaja i uticaja na efikasnost sačmenog metka. Odlučujući uticaj na gustinu posipa sačme imaju čokovi. Ubojitost, ako se radi o normalnim dužinama cijevi, zavisi prvenstveno od kvaliteta metka a ne od dužine cijevi.  Duže cijevi u kalibru 12 (obično ne preko 76 cm) imaju najčešće puške za gađanje glinenih golubova ali ne zbog boljeg učinka na većim daljinama, već zbog duže vizirne (nišanske) linije koju takmičari smatraju boljom. Valja znati da su cijevi sa punim čokom namijenjene za gađanje udaljenih ciljeva (naravno, ne udaljenijih od 50 metara) na otvorenim terenima. Slabije čokirane puške su univerzalnije, pogodnije su za mješovite terene i šumski lov. Cilindrične i slabo čokirane cijevi namijenjene su za lov pernate divljači na manjim odstojanjima, na pokrivenim terenima (šuma, trščaci, kukuruzišta). Svaka puška ima svoju “ličnu kartu”. Iz nje možemo lako pročitati čokove cijevi i procente količine sačme iz jednog metka, koja na daljini od 35 m ulazi u krug od 75 centimetara. Jasno je, što je procenat veći, čok je jači, a puška gušće nosi. Tablica posipa se čita na sljedeći način: pun čok 70 odsto, tričetvrt čok oko 65 odsto, polučok 60 odsto, četvrtčok oko 55 odsto, poboljšani cilindar 50 odsto i cilindar 35 do 40 odsto. Postoje različite moderne konstrukcije čokova ali ovo su osnove i temelj za pravilno razumijevanje. Veći problem od izbora sačmenog kalibra je izbor krupnoće sačme za određenu vrstu divljači. Veoma je rašireno shvatanje da krupnija sačma i dalje i bolje ubije. Zabluda je u tome, što je krupnije sačme manje u metku, pa i dobro nanišanjena divljač pogođena sa jednom do dvije krupne sačme (kuglice) pada tek poslije pređenih više stotina metara i često ostaje nepronađena. Divljač ne pada na mjestu od smrtnih povreda sačmom već od šoka nastalog istovremenim pogotkom većeg broja kuglica, makar i manje probojnosti. Za zeca, našu najčešće lovljenu divljač, sasvim je dovoljna sačma od 3 mm na početku sezone ili 3,5 mm na kraju sezone. Sačma ima loše balističke osobine zbog loptastog oblika i zato brzo gubi na brzini. Bitan je posip. Stoga pucanje na  većim udaljenostima treba uvijek izbjegavati. Optimalna granična udaljenost ne bi trebalo da prelazi 35 do 40 metara.  Staro pravilo glasi: ako se lovac dvoumi između dvije krupnoće sačme, uvijek treba da izabere sitniju. Kada je teren pokriven gustom vegetacijom ili je nepregledan, onda lovac mora da vodi računa o tome ima li koga iza divljači. To je kod sačmarica bar nekoliko stotina metara. Krajnji domet sačme zavisi, prije svega, od njenog prečnika. Krupnija sačma ima veći domet a sitnija manji. I ovdje postoji pravilo da je to najmanje sto puta više od krupnoće sačme izražene u milimetrima (krupnoća sačme u milimetrima pomnožena sa sto).  Na primjer sačma prečnika 3 mm ima domet 300 metara ! Ona od 3,5 mm – 350 metara, “šestica” – 400 metara, itd (evropske oznake krupnoće sačme date su u tabeli). Međutim, to nikako ne znači da na toj daljini možemo i odstrijeliti divljač. Na toj daljini sačma je opasna po čovjeka ili domaću životinju, ako bi se slučajno našli iza divljači, pri otvaranju vatre.   Zbog toga, sa oružjem uvijek oprezno !!! Piše: Draško Dragosavljević