Članci

Karabini direktne akcije posljednjih decenija sve popularniji “Blaser” nije slučajno usavršio bravljenje na novom R8 Najdalje u razvoju otišao “Merkel” sa modelom RX Helix Karabini direktne akcije su pred strijelce donijeli prednosti ali i mane ovog principa koji se po masovnosti i prihvaćenosti ipak nikada nije mogao nositi sa klasičnim obrtno-čepnim zatvaračima. UVOD U poslednjih nekoliko decenija više poznatih oružarskih kuća okušalo se na polju konstruisanja odnosno usavršavanja lovačkih karabina sa pravolinijskim saobraćanjem zatvarača (pravo-čepnim zatvaračem), tojest direktnom akcijom. Pojedini od tih modela imali su i još imaju zapažen uspjeh dok je većina postepeno otišla u zaborav jer nije ponudila radikalne prednosti u odnosu na već uhodanu, dokazanu te širom svijeta masovno prihvaćenu jednostavnu i veoma pouzdanu i čvrstu obrtnočepnu akciju.  Dok je kod specijalizovanih malokalibarskih takmičarskih pušaka, kakve se na primjer koriste u biatlonu, brzi pravolinijski tip zatvarača zbog kratke i slabe municije već standardizovan i opšteprihvaćen, u svijetu lovačkih karabina to nije slučaj. Ali, danas se proizvođači lovačkih pušaka sve češće odlučuju da zanove i usavrše stare konstrukcije te da ih kombinuju sa najboljim i već dokazanim rješenjima, u saglasju sa napretkom nauke i tehnologije, u cilju dobijanja što boljeg rezultata.  Takav slučaj je i sa dizajniranjem lovačkih karabina direktne akcije pa od 1993. godine i pojave Blasera R93 pojedini veliki igrači na tržištu imaju svoje manje ili više uspješne predstavnike. Prostora za inventivnost, usavršavanje, nove patente i pristupe uvijek ima a izuzetak nisu ni čuveni Mauser i Browning. Ipak, najdalje u konstruisanju karabina direktne akcije otišli su inženjeri čuvene njemačke kuće „Merkel“ i to na njihovom aktuelnom modelu RX Helix koji od 2010. godine krči put ka slavi i za koji se sa pravom može reći da je zaista velik i revolucionaran pomak ka idealu lovačkog karabina.  U pojedinim zemljama (uglavnom zemlje Komonvelta) zakon zabranjuje lov poluautomatskim lovačkim karabinima a jedan broj lovaca te karabine smatra neviteškim i tu se kao kompromisno rješenje nametnula direktna akcija. Ako želite veliku brzinu akcije a da to ne bude poluautomatski karabin niti polužna repetirka ili pumparica, dakle ako želite dobiti na brzini sljedećeg hica uz sačuvanu poslovičnu preciznost obrtnočepnog zatvarača – izabraćete pravoizvlačeći zatvarač tojest direktnu akciju.  S obzirom na aktuelizovanje, usavršavanje i jačanje  popularnosti „pravolinijskih“ zatvarača, u tekstu koji je pred vama bavićemo se njihovom istorijom, konstrukcijom, razvojem i usavršavanjem te obraditi glavne modele pušaka sa pravo-čepnim zatvaračima. Te puške su pred strijelce donijele prednosti ali i mane ovog naročitog principa koji se po masovnosti i prihvaćenosti ipak nikada nije mogao nositi sa klasičnim obrtno-čepnim puščanim zatvaračima.  ŠTA JE TO PRAVO-ČEPNI ZATVARAČ ILI PRAVOLINIJSKA AKCIJA? Pravolinijska akcija zatvarača (zatvarač sa pravolinijskim saobraćanjem, pravo-čepni ili pravokretni zatvarač) u suštini podrazumijeva zatvarač koji prilikom ciklusa repetiranja puške prostim hvatom za ručicu povlačimo nazad a potom vraćamo naprijed, bez potrebe za obrtanjem njegovog tijela uz pomoć ručice u smislu odbravljivanja i zabravljivanja te zapinjanja udarnog mehanizma. Sve se obavlja sa samo dva pokreta ruke a ideja vodilja pri konstruisanju ovog sistema bila je brzina prepunjavanja odnosno brzina gađanja te potreba da se oko ne sklanja sa nišanske linije pri manipulisanju zatvaračem a u poslednje vrijeme i zahtjev da zadnji kraj zatvarača, u otvorenom položaju, ne izlazi iz sanduka.   Dakle, takav zatvarač određuje njegova konstrukciona prilagođenost veoma brzom pokretu ruke nazad-naprijed za razliku od klasičnog Mauzerovog zatvarača koji je potrebno odbraviti podizanjem (rotiranjem) ručice, povući unazad, potom gurnuti zatvarač naprijed i obrnuti ručicu prema dole, čime je zatvarač zabravljen. Kod pravolinijske akcije toga nema – dovoljno je ručicu povući unazad i energično gurnuti naprijed čime se obavljaju izbacivanje prazne čaure, uvođenje svježeg metka u ležište, zapinjanje udarača i bravljenje bez potrebe za zakretanjem ručice.  Bravljenje takvih zatvarača obezbijeđeno je različitim rješenjima u zavisnosti od proizvođača i modela, neki rotiraju a neki ne, kod onih najmodernijih se pak sve odvija unutar zatvorenog sanduka (što će biti detaljnije obrađeno u daljem tekstu), ali suština je ista – brz i energičan potez rukom nazad – naprijed. Međutim, ono što neupućenog strijelca odvraća od izbora ovakve puške jeste činjenica da se ne možemo vizuelno uvjeriti u čvrstu zabravljenost zatvarača. Pri zatvaranju zatvarača stiče se utisak da je izostao vrlo bitan dio procesa bravljenja –  nema onog „Mauser“ ručnog obrtanja ručice odnosno zatvarača koje nedvosmisleno uliva povjerenje u čvrstinu bravljenja. Većina strijelaca, čak i onih iskusnih, žali se upravo na taj momenat straha od izletanja zatvarača iz sanduka (zbog prepunjenog metka) i zabijanja u oko kad plane hitac, a što se u ne malom broju slučajeva događalo i  još se događa sa recimo skupim, veoma kvalitetnim i preciznim Blaser-om R93 koji je danas, prema brojnim opisanim (i jezivim fotografijama potkrijepljenim) izvještajima iz više zemalja, neslavni rekorder po izbijanju očiju svojim vlasnicima. ISTORIJA PRAVO-ČEPNIH ZATVARAČA Ma koliko neko mislio da su kroz istoriju repetirke sa obrno-čepnim zatvaračima bile jedine masovno prihvaćene i neprikosnovene to nije sasvim tačno. Sistema koji su pravolinijsku akciju manje ili više uspješno uveli na svjetsku scenu ima više: austrijski Mannlicher, kanadski Ross, švajcarski Schmidt – Rubin, američki M1895 Lee Navy, meksički Mondragon, belgijski patent braće Nagant, američka konstrukcija Čarlsa Njutna nastala kombinovanjem Mauzer M98 zatvarača i polužne akcije itd… Prva tri pobrojana sistema ovdje su posebno bitna.  Puška sistema Mannlicher M95 (Steyr M1895, Steyr-Mannlicher M95) Ferdinand Ritter von Mannlicher bio je talentovani austrijski inženjer i konstruktor streljačkog oružja. Ostao je upamćen po više modela pištolja i pušaka ali najviše po vojničkim puškama sistema M1895 u kalibru 8×50mmR Mannlicher sa pravo-čepnim zatvaračem kojima je prethodilo nekoliko modela  čija se glavna razlika ogleda u načinu bravljenja,  kalibru municije i vrsti baruta kojom je municija punjena. Njegov prvi patnet pravočepnog zatvarača je iz 1884. godine a prva puška u istoriji sa pravo-čepnim zatvaračem koja je usvojena u službenu upotrebu bila je upravo njegova konstrukcija. Radi se o modelu 1886 u kalibru 11×58mmR (metak punjen crnim barutom) sa pravočepnim jednodijelnim zatvaračem koji se bravio za sanduk uz pomoć jednog pločastog uzglobljenog zabravljujućeg elementa smještenog sa donje zadnje strane.  Manliher je kasnije taj sistem bravljenja kroz više modela dodatno usavršio pa konačni M1895 ima zatvarač sa rotirajućom glavom.  Rotirajuća glava

Firma FAIR nastavila je viševijekovnu italijansku puškarsku tradiciju primijenivši najsavremenije tehnologije u proizvodnji klasičnih prelamača. Sačmarica “Iside” nazvana je po drevnoj egipatskoj boginji, zaštinici žena, čiji je kult opstao na Siciliji. Vrhunski kvalitet po pristupačnoj cijeni moto je firme FAIR Iz širokog spektra sačmarica “Iside” izdvaja se starovremski model sa eksternim orozima Ima jedna scena u filmskom remek-djelu Frensisa Forda Kopole “Kum” iz 1972. godine u kojoj mladi Majkl Korleone, šetajući kroz živopisno sicilijansko planinsko selo, biva “gromom pogođen” zaljubivši se na prvi pogled u svoju buduću nevjestu – Sicilijanku “više grčke nego italijanske ljepote” nazvanu Apolonija po drevnom antičkom gradu. Jedan od naoružanih momaka iz njegove pratnje, zadužen za bezbjednost, u tom trenutku ga upozorava da su na Siciliji žene opasnije od puške “lupare” (tradicionalne skraćene sačmarice položare sa eksternim orozima), koja mu visi preko ramena. Frensis Ford Kopola u svom čuvenom filmskom ostvarenju prepunom simbolike, baziranom na romanu Maria Puza, komparativno i višeslojno prepliće različite teme – stara tradicionalna, konzervativna shvatanja sa onim modernim i naprednim, mitologiju sa religijom, život sa smrću, smrt sa uskrsnućem a nevinost, ljubav i ljepotu sa oružjem, nasiljem i okrutnošću.  Majkl nakon susreta sa djevojčinim ocem uviđa da su na Siciliji, inače kolijevci Koza Nostre, tradicija, običaji, poštovanje žena i ženska čednost neobično važni faktori, zbog čega su žene mnogo opasnije po muški ponos i život od oružja i nasilja, tako dominantnih u “naprednom” američkom društvu. Zato će Amerikanac Majkl morati da iskaže duboko poštovanje i prikloni se prastaroj sicilijanskoj tradiciji ako želi da pristupi Apoloniji i dobije je za ženu. Daleko od Sicilije, na sjevernoj strani Apeninskog poluostrva, u dolini Val Trompia, kolijevci tradicionalnog italijanskog oružarstva, 1971. godine, praktično u isto vrijeme kada je sniman film “Kum”, počela je sa radom firma “Fabrica Armi Isidoro Rizzini”.  Ne postoji niti jedna regija na planeti sa starijom puškarskom tradicijom i većim brojem proizvođača oružja nego što je to dolina Val Trompia, u Breši, dijelu Lombardije na sjeveru Italije (podsjetićemo se da je ovdje smještena najstarija oružarska kuća na planeti, “Beretta”, osnovana 1526. godine). Breša je centar italijanske industrije oružja i sve sačmarice proizvode se ovdje. Međutim, “Fabrica Armi Isidoro Rizzini” (skraćeno FAIR), iz grada Markeno, veoma je mlada u poređenju sa svojim brojnim komšijskim oružarskim firmama i za razliku od njih naglasak ne stavlja na skupu ručnu izradu dijelova oružja. Firma FAIR je naime primijenila najsavremenije kompjuterske i robotske tehnologije u proizvodnji klasičnog italijanskog oružja. Kako je to uspjela ? Postupila je poput Majkla Korleonea – morala se prikloniti viševijekovnoj tradiciji svjetski poznatog italijanskog puškarstva ako želi da se bavi ovim poslom. Upravo primjena super-modernih tehnologija ali uz istovremeno najdublje poštovanje viševijekovnih, tradicionalnih temelja u konstruisanju i građenju klasičnih italijanskih sačmarica, na pravi način oslikava poslovnu filozofiju ove ugledne fabrike oružja, inače drugog po redu izvoznika sačmarica u Italiji. Puška koju predstavljamo je tradicionalna italijanska sačmarica prelamača, položenih cijevi i sa eksternim orozima, skoro identična opisanim “luparama” kakve su preko ramena nosili sicilijanski tjelohranitelji Majkla Korleonea. Ova položara već na prvi pogled plijeni zavodljivom starovremskom ljepotom i elegantnom jednostavnošću a namijenjena je lovcima finog, klasičnog ukusa.  Ponajviše damama, zbog male mase i blagog kalibra.  Nazvana je po drevnoj egipatskoj zaštitnici žena, boginji plodnosti, braka, ljubavi i života, savršenoj majci i ženi – Izidi. Simbolika njenog imena nikako nije slučajna i vrlo je interesantna. Ali, krenimo redom. Stopostotna italijanska proizvodnja Kompanija F.A.I.R. od samog početka posvećena je izradi izuzetno kvalitetnih ali cijenom pristupačnih klasičnih lovačkih pušaka sačmarica, bokerica i položara. U proizvodnom programu su i različiti modeli kombinovanih pušaka i dvokuglara, vertikalno i horizontalno postavljenih cijevi, ali i sportskih trap i skit pušaka. Sve su one napravljene tako dobro da traju generacijama i postaju porodično nasljeđe. Kako je rečeno, FAIR je to uspio kroz spajanje najsavremenijih proizvodnih tehnologija (CAD, CAM, CNC, lasersko čekiranje, lasersko graviranje itd) sa najboljim materijalima a u duhu 500 godina stare, najfinije italijanske oružarske tradicije i u konstantnom je procesu kreiranja i primjene novih naučnih i tehnoloških znanja.  U prevodu – gdje god su pri izradi klasične sačmarice, umjesto ručnog rada, mogli biti primijenjeni moderna tehnologija i inventivna rješenja sa ciljem ubrzanja, pojednostavljenja i pojeftinjenja proizvodnje, FAIR je to iskoristio ali ne na račun kvaliteta materijala i izrade – Naprotiv! Ponosni su na izuzetno visok nivo standardizacije u proizvodnji odnosno na činjenicu da im vrhunska tehnologija i kontrola kvaliteta (u ranim fazama) omogućavaju proizvodnju tako preciznih elemenata, da su svi dijelovi svih proizvedenih pušaka međusobno izmjenjivi bez i najmanje potrebe za naknadnom intervencijom puškara – to se zove tehnološka fantastika! FAIR puške izrađene su kompletno od najboljih čelika i turske orahovine, bez primjene aluminijumskih legura i polimera.  Sve sačmene cijevi FAIR pušaka mogu bez problema da ispaljuju municiju punjenu čeličnom sačmom i u najjačim laboracijama, a italijanski Zavod za žigosanje i ispitivanje oružja u Gardoneu izdaje sertifikate na visoke ispitne (tormentačne) pritiske u cijevima od 1.200 barа. Firma FAIR nema kooperanata i sve svoje puške proizvodi sama a na njima ponosno ispisuje da su sto posto proizvedene u Italiji! Iside Vintage Još od osnivanja 1971. godine, FAIR je proizvodio klasičnu dvocijevnu položaru u svim sačmenim kalibrima od 12 do 36 (.410), pod imenom Imperial. Baš na tom modelu bazira se “Iside” – nova linija sačmarica položenih cijevi.   Prelamače Iside FAIR proizvode se u kalibrima 12, 16, 20, 28 i 36 sa ležištima dugim 70 i 76 mm (za kalibre 12, 20 i 36) i dužinama cijevi od 55, 68, 71 i 76 cm.  Sačmaricu Iside proizvođač izrađuje u 8 podmodela i razlike se ogledaju u vrsti finiša i boji baskule, postojanju ukrasnih bočnih pločica, ugradnji ejektora ili izvlakača i jednog ili dva obarača, skrivenim ili eksternim orozima te razredu orahovine i gravure. Najnoviji podmodel karakterišu eksterni orozi i nazvan je Iside Vintage (Vintidž). Zaobljena baskula Visokokvalitetni kovani čelik je materijal od kojeg su izrađeni baskula, ključevi i zabravljujuća ploča na Iside Vintage a orozi su eksterni i zapinju se ručno što naravno olakšava prelamanje (sačmarice sa skrivenim udaračima zapinju se prelamanjem). Bravljenje je ostvareno “Purdey” bravom, sa dva donja ključa,

Nedavno sam saznao da je američka firma “Singer” 2011. godine, povodom 160 godina od osnivanja, na tržište plasirala limitiranu, jubilarnu seriju šivaćih mašina, naročito dizajniran spoj prepoznatljivog bezvremenskog stila i modernih tehnologija. Kroz razgovor sa jednom banjalučkom modnom dizajnerkom saznao sam da su te šivaće mašine dizajnirane u retro maniru tako da nepogrešivo reflektuju dizajn najzastupljenijeg i najprepoznatljivijeg modela šivaće mašine svih vremena – Singer iz serije 27.  Budući da je nastanak i poslovični uspjeh “Singera” neraskidivo vezan za američku oružarsku industriju a da je firma “Colt“, takođe 2011. godine, specijalnom limitiranom serijom graviranih pištolja M1911A1 proslavila 100 godina njihove proizvodnje,  taj razgovor poslužio mi je kao inspiracija za tekst koji je pred vama. Singer Još su stari Grci kazali da je čovječiji život kratak, put do majstorstva i vrhunskog umijeća dug ali da umjetnost vječno traje. Često čujemo da se za nešto što je kvalitetno i dugovječno izrađeno a radi pouzdano i precizno kaže da “radi kao singerica”. To nikako nije slučajno ali je malo poznato da mašine “singerice” svoju besprijekornu reputaciju duguju razvoju vatrenog oružja. Svjetski poznatu firmu Singer osnovao je 1851. godine američki pronalazač, preduzetnik i glumac Ajzak Merit Singer sa njujorškim advokatom Edvardom Klarkom. Iste godine Singer je patentirao svoje usavršeno i pojednostavljeno viđenje šivaće mašine, pri čijem je radu igla saobraćala vertikalno a tkanina se jednostavno pomicala rukama, te je u vlastitoj fabrici pokrenuo njenu serijsku proizvodnju. Međutim, da bi radile “kao singerice”, nove su šivaće mašine morale biti kvalitetno i precizno serijski proizvedene a svi dijelovi međusobno izmjenjivi.  Kako bi serijska proizvodnja inovativnih “singerica” bila u saglasju sa tadašnjim stepenom tehnologije i nauke, Ajzak Singer je odlučio da u svojoj fabrici uvede koncept primijenjen u takođe svjetski poznatoj američkoj fabrici oružja Kolt. U tehničko-tehnološkom, konstrukcionom i proizvodnom smislu vatreno oružje (pogotovo automatsko koje će biti izumljeno kasnije) se vrlo malo razlikuje od šivaće mašine.  Naime, takozvani “američki sistem proizvodnje”, koji je postepeno uveden u 19-om vijeku, karakterišu  uvođenje mehanizacije i međusobno izmjenjivi dijelovi serijski izrađenih proizvoda. Takav sistem proizvodnje poznat je i kao “oružarski” jer je prvobitno nastao u fabrikama oružja odnosno arsenalima, gdje je proizvođeno oružje za američku vojsku, nakon čega je sistem primijenjen i u civilnoj industriji. Čuveni pukovnik Semjuel Kolt, osnivač firme Kolt (čiji začeci sežu u 1836. godinu, zvanično je osnovana 1855.) i tvorac prvog zaista uspješnog i masovno proizvedenog revolvera na svijetu (“kaubojski mirotvorac”, “Peacemaker”, tojest vojnički službeni revolver Colt Model 1873 SAA) u svom poslu  sa oružjem je već imao bogata iskustva sa takvim načinom proizvodnje i tijesno je sarađivao sa pronalazačem i vlasnikom fabrike oružja Eli Whitney-em, jednim od ključnih inovatora  industrijske revolucije za koga se veže pojam međusobno izmjenjivih, precizno serijski proizvedenih dijelova i elemenata. Pravilno sagledavajući sve to, Ajzak Merit Singer je u novouspostavljenoj firmi uveo upravo “oružarski” sistem serijske proizvodnje gdje su mehanizacija i automatizacija uz odgovarajuće standarde obezbjeđivali da bilo koji dio, svake pojedinačno proizvedene šivaće mašine, bude međusobno izmjenjiv bez ikakvih prilagođavanja i dorada, kao što je to slučaj sa oružjem. U primjeni toga koncepta firma Singer je vremenom otišla vrlo daleko, nadmašila svoje oružarske uzore i postala međunarodni etalon koji su svi ozbiljni proizvođači (ne samo šivaćih mašina) željeli i još žele da dostignu. Singer je vrlo brzo započeo međunarodnu ekspanziju i postao prva svjetska multinacionalna kompanija a majstorstvo u primjeni prvobitno oružarskog sistema serijske proizvodnje, podigao je na reklo bi se umjetnički nivo. Priča nas sada opet vodi u firmu “Kolt”. Vjerovatno je malo onih koji nikada nisu čuli za američki pištolj Colt M1911A1, dizajn genijalnog Džona Mozesa Brauninga, najplodnijeg i najtalentovanijeg konstruktora i inovatora svih vremena u ovoj oblasti. Zahvaljujući pouzdanosti, jednostavnosti, odlično izabranom kalibru (.45ACP), savršeno pogođenoj ergonomiji, činjenici da matičnoj i bezbrojnim drugim državama služi i dan danas bez i jedne zamjerke (od 1911. godine) ali i američkoj (ne samo američkoj) kinematografiji i stripovima, pištolj Colt M1911A1 postao je član kluba legendarnih i besmrtnih pištoljskih konstrukcija i rješenja čiji je dizajn prepoznatljiv čak i potpuno neupućenima (veterani Luger P08  i  Walther P38 samo su neki od članova toga kluba odabranih). Pištolj sistema Colt M1911 se uz neznatne tehničke i konstrukcione izmjene proizvodi već 106 godina u fabrici “Colt” u Konektikatu. Postao je standard za mnoge moderne konstrukcije, beskrajno je kopiran, veteran je oba svjetska i mnogih drugih ratova i o njemu su napisani tomovi knjiga, a prema većini autora (na primjer Patrick Sweeney u knjizi “1911: Prvih sto godina”,  zatim Ian V. Hogg u svojim knjigama ali i sovjetski stručnjak A B Žuk u svojoj raskošno ilustrovanoj enciklopediji itd) najuspješniji  je i najbolji pištolj svih vremena. Nakon Prvog svjetskog rata, uviđajući Singerovo ogromno iskustvo u serijskoj proizvodnji najboljih šivaćih mašina na svijetu i njihovu, za to vrijeme, vrlo naprednu tehnologiju, mašine, vještine, znanja i iskusne inženjere, američka vlada izabrala je tu kompaniju kako bi ispitala mogućnost stavljanja njihovih industrijskih i naučnih potencijala u službu ratnih napora. Godine 1925. vlada SAD zatražila je od firme Singer izradu obimne inženjerske studije masovne proizvodnje službenog pištolja Kolt M1911 u slučaju budućeg rata. Ova studija je trajala godinu dana i sprovedena je sa ciljem da se procijeni koji je način najbolji za prilagođavanje postojećih proizvodnih kapaciteta i metoda koji bi bili potrebni za proizvodnju 25.000 pištolja mjesečno. Kao rezultat te uspješno sprovedene inicijalne studije, kompanija Singer je 1939. godine, u praskozorje Drugog svjetskog rata, od američke vlade dobila novi naročit zadatak. Firma Kolt nije mogla da podmiri potrebe američke vojske za službenim pištoljima i vlada je bila primorana da se obrati drugim fabrikama. Od Singera je sada zatraženo da izradi edukativnu tehničku studiju usmjerenu u pravcu pronalaska što boljeg načina da se druge kompanije, koje namaju nikakva iskustva u proizvodnji oružja, brzo osposobe za ratnu proizvodnju. Bio je to sveobuhvatni obrazovni pregled proizvodnih procesa koji je uključivao tehničke crteže, fotografije radnih operacija, tačno vrijeme izrade i podešavanje alata za proizvodnju svakog pojedinog dijela – sve što je potrebno za masovnu proizvodnju pištolja u fabrikama koje do tada nisu imale doticaja sa oružjem. Od Singera  je tom prilikom zatraženo i da

U jednom od prijašnjih tekstova na sajtu Jaćimović.com detaljno smo predstavili lovački karabin sistema “mauzer 66” sa takozvanim teleskopskim zatvaračem i izmjenjivim cijevima. Riječ je o konstrukciji njemačkog streljačkog šampiona, oružara i balističara Valtera Gemana, osnivača firme “Gehmann”, poznate po proizvodnji streljačke (takmičarske) opreme i pomagala. Iskusnim lovcima i strijelcima, prvenstveno starijih generacija, poznato je da se ime tog njemačkog stručnjaka dovodi u vezu i sa oživljavanjem jednog starog i egzotičnog karabinskog metka, čije su impresivne balističke osobine dugo privlačile i još privlače pažnju, makar kao primjer ranih istraživanja i primjene naučnih saznanja u oblasti lovne balistike. Riječ je o metku 7×66 mm Super Express vom Hofe. 7×66 Super Express vom Hofe Između dva svjetska rata balističari, konstruktori i proizvođači lovačke municije pred sebe su postavili zadatak da čauru metka te količinu i vrstu barutnog punjenja usaglase i optimizuju sa kalibrom zrna i dinamikom fluida (to jeste protokom barutnih gasova koji zrnu saopštavaju početnu brzinu) na najbolji mogući način. Tako se, između ostalog, eksperimentisalo sa novim konstrukcijama čaura, naročitim uglovima ramena čaura, novim vrstama baruta, ali i kapisli, koje će barutno punjenje što ravnomjernije potpaliti i aktivirati. Ukratko, pri konstruisanju se težilo što boljim balističkim performansama, sa naglaskom na početne brzine i razantnost putanje projektila. Pokazalo se da kombinovanje dugačke čaure velike zapremine sa barutom sporije brzine gorenja daje najbolje rezultate. Na toj ideji nastao je i metak 7×66 mm Super Express vom Hofe (kao i metak 7×75 mm R SE vom Hofe, namijenjen kombinovanim puškama). Konstruisao ga je njemački balističar Ernst Avgust fon Hofe, čovjek koji usko sarađivao sa nekim od najistaknutijih stručnjaka svoga vremena, kao što je Vilhelm Breneke. Hofe je sa jednim poslovnim partnerom 1930. godine u Berlinu osnovao fabriku municije “Hofman”, gdje se ova municija prvobitno proizvodila. 7×66 mm Super Express vom Hofe razvijen je na osnovu metka .404 Jeffery (sužavanjem čaure), a karakteriše ga neobična flašasta čaura, čiji je prečnik oboda manji od prečnika tijela čaure. Dužina čaure je 66 mm, a ukupna dužina metka 83,80 mm. Balistika ovog metka bila je u vrijeme kada je nastao zaista fantastična, a dobar broj autora i danas je smatra boljom od čuvenog metka “7 mm remington magnum”, čak i od vanserijskog metka 7 mm Weatherby magnum (na primjer, zrno 7×66 SE von  Hofe od 11 grama brže je od zrna 7 mm Remington magnum mase 11,34 grama za skoro 92 m/s, a od zrna metka 7 mm Weatherby magnum za 50 m/s). Početna brzina, sa određenim tipovima zrna, išla je čak i do 1.100 m/s. Ali i pored svih kvaliteta ova se municija pokazala preskupom (o cijeni oružja ne treba ni govoriti) pa je nedugo po uvođenju nestala sa tržišta. Ipak, bilo je to samo privremenog karaktera. Poslijeratni period i Valter Geman Nakon Drugog svjetskog rata, pošto je Njemačka započela sa obnovom, spomenuti puškar Valter Geman u Karlsrueu osniva 1949. godine svoju firmu. Ubrzo se odlučio da zanovi metak 7×66 mm Super Express vom Hofe, a 1955. godine on preuzima i robnu marku “Vom Hofe”. Geman će taj metak dodatno poboljšati, a konstruisaće i specijalno novo zrno nazvano Stopring-Geschoss “ToSto”, slično Brenekeovim zrnima TUG i TIG. Bila su to zrna sa karakterističnim kanalom iznad vrata čaure, dnom u obliku čamca, čeličnom niklovanom košuljicom i prednjim dijelom konstruisanim da fragmentiše i nanosi teške povrede vitalnih organa čim se zrno nađe u tijelu divljači. Zadnji dio zrna zajedno sa tvrdim jezgrom nastavlja dalje i potpuno penetrira. Ojačani dio košuljice bio je nešto manjeg promjera, što je doprinosilo smanjenju visokog pritiska. Inače, pušaka u ovom kalibru je malo i sve su luksuzne i aristokratske – uglavnom je riječ o prvoklasnim “švedskim mauzerima” i već pomenutoj Gemanovoj konstrukciji “mauzer 66”. Zanimljivo je spomenuti da je Valter Geman prototipove “mauzera 66” ispitivao u jugoslovenskim lovištima, čemu je lično prisustvovao pokojni velikan jugoslovenske lovne balistike magistar Dušan Bojović (o čemu je i pisao u svojim člancima). Treba reći i da postoje puške čije cijevi su imale ležište metka naročite konstrukcije namijenjeno snižavanju žestokih pritisaka koje municija 7×66 mm SE vom Hofe proizvodi. U takvom ležištu rame čaure se pri aktiviranju metka deformisalo formirajući još jedno “rame” i ostavljajući veoma kratak vrat (u kojem je uglavljeno zrno). Smatralo se da je vrat čaure u tom trenutku već obavio svoj zadatak i zrno se od njega odvojilo, čime je protok barutnih gasova, a samim tim i pritisak, bio na najbolji način optimizovan u saglasju sa fizikom, odnosno zakonima kretanja fluida. Takve čaure ostaju nakon pucanja programirano deformisane. Municiju 7×66 SE vom Hofe je proizvodio mali broj evropskih proizvođača, poput njemačkog DWM-a, švedske “Norme” i austrijskog “Hirtnebergera”. Sreće se i evropska fabrička municija laborisana američkim zrnima. Oznake su: 7×66 mm SE / 7×66 Super Express VOM Hofe / 7.2×66 Vom Hofe / 7×66 SEvH/ DWM 603 / 7.6×66. U praksi je 7×66 mm SE vom Hofe metak koji se može poželjeti i zadovoljava gotovo sve lovačke potrebe, a posebno je pogodan za pucanje na velikim daljinama. Optimalna udaljenost za ovaj kalibar je 196-223 metra u zavisnosti od tipa i mase zrna. Ali, pad zrna na 200 ne prelazi 3,5 cm, a na udaljenosti od 300 metara iznosi 13,3-19,5 cm. Primjera radi, sa zrnom mase 7,8 grama početna brzina iznosi 1.078 m/s. Na daljinu od 300 metara takvo zrno donese brzinu od 846 m/s! Ovaj podatak svrstava metak 7×66 mm SE vom Hofe na prvo mjesto kada je riječ o lovu divokoza i slične divljači na daljinama od 200 metara pa nadalje. Metak razvija visok pritisak od 3.800 bara i ima jak trzaj. Magistar Bojović napisao je da uglavnom sve što važi za 7 mm Remington magnum važi u još većoj mjeri i za 7×66 SE vom Hofe i 7×75 mm E SE vom Hofe, da su sjajni za lov jelena na graničnim rastojanjima i pravi izbor za ljubitelje ekskluzivne, teško nabavljive i veoma skupe municije. Pucanje na srneću divljač ovim kalibrom, veli Bojović, isto je što i pucanje topom na kokoške. Danas je 7×66 SE vom Hofe u pravom smislu riječi egzotičan kalibar, ali, kako

Unikatni njemački modularni karabin Mauzer 66 sa teleskopskim zatvaračem i izmjenjivim cijevima sreće se i u našim lovištima. –  Firma Mauzer predstavila Model 66 na sajmu IWA 1965. godine kao apsolutni novitet u oružarstvu; – Tvorac karabina Mauser 66 bio je Valter Geman čuveni njemački sportski strijelac, konstruktor i inovator; – Revolucionarno rješenje teleskopskog dvodijelnog zatvarača omogućilo standardnu dužinu cijevi uz manju ukupnu dužinu oružja; – U vrijeme kada je nastao Mauser 66 bio je veoma moderan, izuzetno kvalitetno napravljen i skup; – Mauser 66 prepoznatljiv je po karakterističnom četvrtastom zadnjem dijelu zatvarača i ručici koja je izmještena ispred branika obarače.  Nedavno mi je stigao e-mail praćen fotografijom lovačkog karabina nešto starije njemačke produkcije – jedan prijatelj zamolio me je da napišem nešto više o pušci koju će uskoro naslijediti. Riječ je o lovačkom karabinu njemačke firme Mauser sa neobično interesantnim teleskopskim zatvaračem i izmjenjivim cijevima, poslednjem dostignuću puškarstva u vrijeme kada je konstruisan. S obzirom da se radi o karabinu potpuno različitog sistema od obrtno-čepne akcije Mauser M98 koji je ne samo donio različite prednosti već i postao osnova za kasniji razvoj karabina Blaser direktne akcije – odlučio sam da mu posvetim malo prostora.  Istorija Nakon završetka Drugog svjetskog rata, poslije bombardovanja, okupacije i naknadnog rušenja jednog dijela proizvodnih kapaciteta njemačka firma Mauser je ponovo uspostavljena početkom 1950-ih i rad je nastavljen. Kako  je  proizvedena količina vojnog i civilnog oružja sistema Mauser M98 bila milionska, firma je započela sa formulisanjem nove strategije razvoja i inovacija što je naravno podrazumijevalo potragu za sasvim novom konstrukcijom. Za nečim što će se bitno razlikovati od svega do tada viđenog i biti napredno tojest u saglasju sa tadašnjim stepenom tehnološkog razvoja.  Tu na scenu stupa veoma talentovani njemački sportski strijelac, konstruktor i inovator Walter Gehmann, osnivač poznatog proizvođača streljačke opreme i pomagala “Gehmann“. Zanimljivo je napomenuti kako gospodinu Gehmannu nije smetao strabizam (razrokost) da konstruiše veoma uspjeli puščani diopterski zadnji nišan “Iris” i sa njime opremeljenom puškom osvoji ni manje ni više nego sedam njemačkih državnih šampionata u streljaštvu!  Walter Gehmann konstruisao je između ostalog prve specijalne streljačke naočare sa pomičnim držačem stakla i kožnu streljačku jaknu bez čega se danas ne može zamisliti ni jedno ozbiljno takmičenje.  Firmi Mauser je dakle trebao nov i inovativan proizvod a za rad na njemu početkom 1960-ih godina angažovan je Walter Gemann koji je za početak prostudirao neka stara rješenja (poput lovačkih pušaka sistema “Spandau”). Gemann je povjereni mu posao završio bez greške i rezultat je ugledao svjetlo dana – bio je to karabin Mauser 66, tada poslednji domet u puškarstvu. Prvi prototip ove puške firma Mauser izložila je na sajmu IWA u Nirnbergu 1965. godine. Mauser 66 proizvođen je do 1971. godine kada su ga zamijenile nove (i jeftinije) konstrukcije.     Pred Waltera Gehmanna je postavljen zadatak da konstruiše karabin koji će imati kraću i kompaktniju akciju, biti manje ukupne dužine i imati mogućnost lake izmjene cijevi (kalibara). Dobijeni rezultat je karabin koji zahvaljujući revolucionarnoj kratkoj teleskopskoj akciji (kraćoj od akcije M98 za 6 cm) ima manju ukupnu dužinu za 9 centimetara pri istoj dužini cijevi u poređenju sa karabinima standardne Mauzerove akcije M98. Teleskopska akcija Sklop nosača zatvarača odnosno klizača i zatvarača osmišljen je da bude teleskopskog tipa. Šta to znači ? Ovdje ne postoji monolitni sanduk. Dok je sanduk kod klasičnog Mauzer M98 sistema monolitna cjelina kod M66 se naime sastoji iz tri dijela. Kod 66-ice je sanduk skraćen, zapravo razdvojen pri čemu je glava sanduka navučena na cijev ali odvojena od zadnjeg dijela sanduka koji je pomičan i kliže se po čeličnom ramu čvrsto uvrnutom u drveni sanduk. Taj čelični ram sa donje strane ima smješten magacin a sa gornje strane nalaze se dvije paralelne šine po kojima saobraća teleskopski zatvarač. S prednje strane rama smještena je čelična kolijevka tojest ležište cijevi.  Izuzetno preciznom izradom toga ležišta omogućena je laka demontaža i montaža izmjenjivih cijevi i njihovo savršena saosnost sa zatvaračem. U ležište cijevi naliježe obuhvatni prsten smješten oko cijevi (taj obuhvatni prsten je dakle glava sanduka razdvojena od zadnjeg dijela sanduka i čini zasebnu cjelinu koja je stalno pričvršćena na demontažnim cijevima). Sam zatvarač se sastoji od dva dijela, kliznog nosača i tijela zatvarača sa ručicom i dva zuba za bravljenje (klizni nosač, kako je rečeno, u određenom smislu igra ulogu sanduka, boljeg razumijevanja radi je rečeno da je zadnji dio sanduka pomičan).  Akcija je vrlo glatka – repetiranje se izvodi neobično brzo, skoro bez ikakvog otpora.  Saobraćanje teleskopskog zatvarača pri punjenju i zapinjanju oružja odvija se u dva koraka. Pri podizanju ručice zatvarača i povlačenju zatvarača u otvoreni položaj klizni nosač zatvarača ostaje nepomičan na svom mjestu sve dok se zatvarač (manuelnim povlačenjem razumije se) ne uvuče unutar pomenutog sklopa. Zatvarač je teleskopski uvučen u svoje ležište unutar kliznog nosača poslije pređenog puta od 52 mm. Daljim povlačenjem ručice zatvarača njen korijen nailazi na most sa gornje strane kliznog nosača pa se sada zatvarač i nosač kreću zajedno unazad pri čemu nosač po čeličnom ramu klizi vođen dvjema kliznim šinama.  U krajnjem zadnjem otvorenom položaju sklop teleskopskog zatvarača zaustavljen je  ustavljačem koji je smješten na zadnjoj desnoj strani rama/klizne površine.   Čelo zatvarača nalazi se u poziciji da pokupi prvi metak sa vrha magacina dok zadnji kraj zatvarača sa udaračem viri pozadi kroz otvor na kliznom nosaču.   Sada je trenutak da kompletan sklop nosača zatvarača angažovanjem ručice vratimo u prednji položaj. Guranjem ručice naprijed u prvom trenutku angažujemo samo zatvarač koji sada izlazi iz svog teleskopskog ležišta unutar kliznog nosača. Nosač je u ovom trenutku nepomičan. Kada se zatvarač kupeći metak iz magacina i uvodeći ga u ležište uvuče u klizni nosač on ga za sobom vuče i sada sve zajedno ide naprijed. Ostaje nam da ručicu zatvarača zakrenemo udesno i dole za 90 stepeni čime je metak uveden u ležište a dvije braveće glave na glavi zatvarača zabravljene unutar produžetka cijevi.  Pri otvaranju zatvarača dijelovi se dakle uvlače jedan u drugi dok se prilikom zatvaranja ponovo razmiču. Akcija je kratka i brza a repetiranje teče vrlo glatko premda se

Američki metak iz Prvog i Drugog svjetskog rata odavno nije u službenoj upotrebi ali je ubjedljivo najmasovniji karabinski metak u rukama svjetskih lovaca.  Broj lovačkih karabina proizvedenih u ovom kalibru, uvedenom 1906. godine, ubjedljivo je na prvom mjestu u svijetu. Vjerovatno još od vremena kada su Kinezi izmislili barut vodi se i rasprava o tome postoji li “mitski” univerzalni omjer baruta i kalibra zrna, odnosno omjer karakteristika sjedinjenog metalnog metka koji će biti pronađen mnogo kasnije. Istorija streljačke i lovačke municije zapravo je istorija neprestane potrage za idealnom kombinacijom barutnog punjenja, kalibra zrna i raznih parametara kako bi, što je bolje moguće, bili obavljeni različiti zadaci koji se pred određenu municiju postavljaju. Ta se potraga ni danas nije zaustavila, a jedan metak, pored činjenice da je blizu “mitskom” idealu, bio je kroz istoriju polazna osnova za mnoge druge metke.  U pitanju je legendarni metak .30 06 Springfield (7,62 x 63mm) koji ove godine u oktobru slavi 110 rođendan,  uspješno se koristi širom svijeta a omiljeni je izbor i mnogih domaćih lovaca. Na svijetu ne postoji niti jedan metak koji je u tolikoj mjeri poslužio kao temelj i uzor za razvijanje drugih vrsta municije prilagođenih specifičnim zadacima. Meci .256 Newton, .25-06 Remington, .280 Remington,  .338-06, 8mm-06, .35 Whelen, .375 Whelen, .400 Whelen nastali su modifikovanjem čaure metka .30 06 Springfield. Čak i protivavionski mitraljeski metak .50 BMG nije ništa drugo do uvećani .30 06. A danas ultrapopularni službeni vojni, sportsko-takmičarski i lovački metak .308 Winchester tojest 7,62 x 51mm NATO, nastao 1952. godine kao vojni metak za automatsku pušku M14, imao je kao uzor upravo .30 06 (po principu sličnih balističkih performansi u manjem pakovanju prilagođenom rafalnoj paljbi). Za nastanak metka .30 06 vezana je zanimljiva priča. Godine 1898. izbio je špansko-američki rat. U to vrijeme, standardni američki vojni metak bio je .30-40 Krag (7.62x58R) uz metak 6mm Lee Navy. Metak .30-40 Krag opremljen oživalnim zrnom od 220 grena, koje je razvijalo brzinu od 2000 fps, za protivnika je imao metak 7 × 57 Mauser opremljen lakšim špicastim zrnom daleko veće početne brzine. Amerikanci nisu mogli da vjeruju šta ih je snašlo –  i metak 7 x 57 Mauser i puška „mauzerka“ M1893, kojom su bili opremljeni španski vojnici (ali i srpski u isto to vrijeme), pokazali su se kao daleko superiorniji od metka .30-40 Krag i službene američke puške Krag–Jorgensen (inače norveške konstrukcije). Kada je rat završen, analizirana su bolna iskustva i donešena je odluka da se razvije sasvim nova puška u modernijem kalibru po performansama bliskom njemačkim mecima 7 x 57 i 8 x 57 Mauser kao i britanskom metku .303 British. U to vrijeme većina evropskih armija uvodila je špicasta zrna. Međutim, novi američki metak  oznake .30-03 (7.62 x 65mm) nije donio ništa spektakularno novo – i dalje je bio opremljen istim onim 220-grenskim oživalnim zrnom, do duše nešto povećane početne brzine. Kako se i ovo rješenje ispostavilo kao inferiorno odlučeno je da se skrati vrat čaure metka .30-03  i uvede špicasto lakše zrno ravnog dna težine 150 grena (9,7 grama) koje je razvijalo početnu brzinu 2700 fps. Istovremeno razvijana je i nova brzometna puška M-1903 Springfield. Tako je nastao metak .30 06 Springfield i, kako mu govori druga brojna oznaka u nazivu, uveden je u službu američke vojske 1906. godine a brzometna vojnička puška M-1903 prilagođena je upravo tom novom metku. Od svog nastanka .30 06 prolazio je kroz više različitih modifikacija. Na primjer, 1938. godine uvedena je verzija metka .30 06 oznake „M2 Ball cartridge“ opremljena zrnom ravnog dna od 151 grejna i početne brzine 2740 fps. Ta verzija biće uvedena kao službeni vojni puščani (Garand M1) ali i mitraljeski metak (M1919 Browning BMG) i ostaće u upotrebi sve do pojave metka .308 Winchester (7.62 x 51 NATO). Metak .30 06 je ubrzo nakon pojavljivanja stekao slavu i u lovištima – nije trebalo dugo vremena da brojni proizvođači sportskog oružja i municije započnu proizvodnju pušaka u ovom kalibru kao i lovačkih verzija metka a ostalo je istorija. Poslije Drugog svjetskog rata legendarna „tridesetica“ stekla je ogromnu popularnost u lovištima širom svijeta a ta popularnost prrati je i danas što predstavlja svojevrstan fenomen. U svojoj dugoj istoriji taj metak laborisan je svim mogućim težinama zrna u kalibru .30 (7,62).  Zahvaljujući odličnoj balistici, pogotovo sa težiom zrnom, metak je postao veoma popularan u obe Amerike i specijalno na afričkom kontinentu gdje je ovim metkom uspješno lovljena praktično sva divljač uključujući i velike mačke izuzev velike afričke petorke. Uvidom u Gun Digest iz 2014. godine može se vidjeti da je municija kalibra .30 06 dostupna sa težinama zrna od 55, 125, 150, 152, 165, 168, 170, 178, 180, 220 grena. Brzine zrna kreću se od 700 m/s do skoro 950 m/s. Za one koji ne pune municiju .30 06 je odličan izbor jer se nudi u svim mogućim laboracijama a oni lovci i strijelci koji sami pune municiju smatraju .30 06 veoma zahvalnim jer je moguće ostvariti odlične rezultate sa različitim tipovima i markama baruta i zrna. Isto tako, metak se pokazao kao zahvalan i za sportsko-takmičarsku namjenu.  Trzaj koji proizvodi metak .30 06 je prilično blag, pogotovo sa lakšim zrnima, pa je i to jedna od velikih prednosti za one koji traže univerzalni lovački karabin koji ih neće nemilosrdno udarati u rame kao što je to slučaj sa magnum municijom kalibra 7,62. U vrijeme dok nisu postojala monolitna zrna, masa istih je igrala važnu ulogu u smislu penetracije pa su teža zrna bila nezaobilazan izbor u lovu na krupnu divljač. Činjenica da .30 06 može biti opremljen širokim spektrom zrna različitih težina doprinijela je njegovoj velikoj popularnosti.  Zrno od 10 grama početne brzine 900 m/s na 150 metara ima brzinu od oko 600m/s što je dovoljno da obezbijedi pravilnu ekspanziju čak i najtvrđeg modernog monolitnog zrna ili zrna veoma tvrde košuljice. Veliki broj lovaca postavlja upravo metak .30 06 na pijadestal najuniverzalnijeg lovačkog karabinskog metka. Njegovoj slavi i popularnosti morala je da se povinuje i tradicionalna Evropa sa velikim broijem izvrsnih karabinskih kalibara.  Taj je metak popularan

Prvobitno vojnički metak .308 Vinčester uveden je u lovnu praksu 1952. godine. Dozvoljava kraći zatvarač i lakšu pušku a neznanto je slabiji od svog prethodnika .30 06 Springfield. Metak .308 Vinčester započeo je svoj veoma uspješni život u ranim 1950-im godinama i razvijen je prvenstveno kao službeni vojni metak Sjevernoatlantske alijanse (NATO-a) koji će zamijeniti vremešnog američkog ratnog veterana – metak .30 06 Springfield. Nesumnjivo jedan od najuticajnijih i najpopularnijih metaka 20. vijeka .30-‘06 Springfield služio je svoju matičnu zemlju ponosno u oba svjetska rata. Taj metak je takođe do današnjeg dana ostao izuzetno popularan lovački kalibar kako u matičnoj zemlji tako i u ostatku svijeta, uključujući tu i naše lovce. Međutim, po završetku Drugog svjetskog rata Američka vlada započela je obimna istraživanja sa ciljem da metak .30 06 dobije dostojnog nasljednika, što bližih karakteristika, ali u kompaktnijem i lakšem pakovanju prilagođenom savremenom automatskom pješadijskom naoružanju. Osnovna ideja je dakle bila da se konstruiše metak koji će imati približno iste ili slične balističke performanse dokazanom metku .30 06 s tim da je čaura morala biti znatno kraća kako bi i akcije budućih modernih poluautomatskih i automatskih pušaka bile kraće, lakše i kompaktnije a trzaj blaži i podnošljiviji uz bolju kontrolu.  Inženjeri i balističari su kao polaznu osnovu uzeli metak .300 Savage (7.62×47), nastao još 1920-ih godina sa sličnom idejom, i rad na novom metku je počeo. Poslije niza eksperimenata i studija nastao je službeni vojni metak 7.62×51mm NATO T65, prečnika zrna istog kao .30 06 (što je bilo veoma važno zbog postojećih alata) ali čaure kraće za 12 milimetara (evropska oznaka metka .30 06 Springfield je 7,62 x 63mm). Prvobitna, originalna vojna oznaka metka .308 Vinčester je evropska i izražena je u milimetrima (7.62 × 51mm). Sa druge strane civilna odnosno lovačka (komercijalna) verzija ovoga metka ima anglo-američku oznaku u inčima a ono što je posebno zanimljivo jeste činjenica da je predstavljena dvije godine ranije nego što je 7,62NATO postao službeni vojni metak. Za nastanak službenog standardnog  metka novouspostavljenog Sjevernoatlantskog saveza najviše se veže ime poznate američke firme Winchester. I dok je vojska vršila poslednje eksperimente sa novim metkom, firma Winchester nije mogla sačuvati tajnu pa je 7.62×51mm tojest njegova sportsko-lovačka verzija .308 Winchester do civilnih strijelaca stigla dvije godine ranije nego u kasarne!  Prva puška koja je ovaj metak donijela u lovišta 1952. godine bio je dobro poznati Vinčesterov karabin Model 70 sa kratkom akcijom.  Metak je odmah doživio veliki uspjeh pokazavši se jednako preciznim i efikasnim poput svog prethodnika sa dužom čaurom a puška u novom kalibru bila je lakša i priručnija zahvaljujući kraćem zatvaraču. Prednosti metka .308 Winchester Prednosti koje je svojom pojavom metak .308 Winchester donio na scenu ima mnogo. Metak predstavlja odlično pogođenu kombinaciju dužine čaure (koja omogućava kratki zatvarač), prečnika projektila, mase, brzine i podnošljivog trzaja.   Po spoljašnjim dimenzijama metak .308 Winchester i 7,62×51 NATO su potpuno identični. Flašasta čaura bez ivica duga je po CIP  51,18 mm, prečnik dna čaure je 12,01 mm,  ugao ramena čaure iznosi 40 stepeni a zrno je prečnika 0,309 inča ili 7,85 mm. Maksimalna dozvoljena dužina metka je 71,12 mm. .308 Winchester je dostupan kroz sve vrste pušaka – obrtno-čepne karabine, poluautomatske puške, polužne repetirke, pumparice, jednometke sa blok ili nekim drugim tipom zatvarača i prelamače. Fabričkih laboracija ima u izobilju, sve su visokog kvaliteta i proizvode se širom svijeta. Zahvalan je za ručno punjenje zbog takođe lako dostupne široke lepeze elemenata (zrna, čaure, baruti, kapisle) bilo gdje u svijetu.  Preciznost je obično veoma dobra uz vrlo mala odstupanja a razantnost trajektorije je sasvim dovoljna da podmiri sve lovačke potrebe. Kada se u balističkim tablicama uporede novi .308 i stari .30 06, lako se može vidjeti da je .308 uprkos značajno kraćoj čauri neobično sličan svome prethodniku i konkurentu po energiji i brzini na ustima cijevi. Razlika se obično kreće od 8 do 15%. Primjera radi, prosječna energija komercijalnog metka .308 na ustima cijevi je oko 3670 džula a brzina zrna na ustima od oko 700 m/s, dok takođe komercijalna municija .30 06 ima energiju od oko 3950 džula i početna brzinu od oko 800 m/s pod istim uslovima (24 inča duga cijev). Kao što se može zaključiti, ovo je veoma mali gubitak energije metka .308 Vinčester posebno ako imamo na umu njegovu glavnu prednost – on dozvoljava kraći zatvarač i lakšu pušku, posebno kada se radi o obrtno-čepnim karabinima, što je naravno od velikog značaja svakom lovcu.  Kada je riječ o koraku uvijanja, cijevi karabina većine proizvođača u ovom kalibru imaju korake uvijanja od 1:10 do 1:12 koji pokrivaju težine zrna od 130 do 180 grejna. Taj veoma popularni i rašireni metak i sam je poslužio kao osnova za čitavu paletu novih kalibara. To su .243 Winchester, .260 Remington, 7mm-08 Rem., .338 Federal,   .358 Winchester i .307 Winchester. Sve to su u osnovi meci .308 čija je čaura modifikovana da primi zrna različitih kalibara i vrsta. Za ovaj lovački metak postoji ogromna ponuda zrna raznih konstrukcija i težina, počev od 7,1 g (110 grejna) do 13 g (200 grejna). Metak .308 Win. je svoju popularnost i reputaciju preciznog, ubitačnog i svestranog metka izgradio najviše kroz zrna mase od 140 do 180 grejna. Lovac naoružan obrtno-čepnim karabinom opremljenim optikom i u kalibru .308 Win. sa kvalitetnom fabričkom ili ručno punjenom municijom laborisanom zrnima mase od 150 do 180 grena spreman je da izađe na megdan skoro svakoj srednjoj i krupnoj divljači na svijetu.   Ogroman raspon i dostupnost različitih konstrukcija zrna dodatno naglašava univerzalnost ove ubitačne kombincije – lagano zrno tanke polukošuljice od 125 grena za predatore, brzo eskpandirajuće zrno od 150 grejna za divljač veličine srdnaća ili antilope i tvrđe zrno sa kontrolisanom eskpanzijom  od 165 do 180 grena za krupnu divljač poput jelena, jelena lopatara, losa i krupnog medvjeda. Konkretno, lovac sa puškom u kalibru .308 Win na raspolaganju ima ogroman izbor zrna sa standardnom polukošuljicom i olovnim jezgrom ali isto tako i tzv. “bonded” zrna kod kojih su jezgro i košuljica sljubljeni odnosno spojeni, preko djelimično monolitnih zrna (koja kombinuju karakteristike zrna spojene košuljice i

Nakon Prvog svjetskog rata, pobijeđenom Njemačkom carstvu odnosno novouspostavljenoj Vajmarskoj republici su kroz Versajski ugovor uvedene različite zabrane, a neke od njih odnosile su se i na posjedovanje lovačkih karabina u omiljenom njemačkom vojnom kalibru 8 x 57 (7,9 x 57). Odredbe Versajskog ugovora su između dva rata postepeno slabile ali i poslužile njemačkim balističarima kao inspiracija da razviju nove vrste i tipove lovačkih metaka za karabine sistema Mauzer M98. Bio je u pitanju i njemački ponos – ako već zemlje pobjednice uvode stroge zabrane i kontrole, Nijemci će iznaći rješenje i smisliti nešto još bolje, jače i brže u istom kalibru od 8 milimetara. U praskozorje Drugog svjetskog rata, 1939. godine, poznata njemačka fabrika municije RWS (Rheinisch-Westfälischen Sprengstoff-Fabriken) uvela je dva sasvim nova lovačka karabinska metka. Radilo se o do tada najjačoj municiji u kalibrima 6,5 i 8 mm. Čaura je za oba kalibra bila vrlo moderne konstrukcije, bez ivice, duga 68 mm i imala je veliku zapreminu odnosno veliko barutno punjenje.  Bili su to meci 6,5 x 68 i 8 x 68 S. Oba ova metka konstruisao je njemački oružar, lovni balističar i fabrikant August Šiler, vlasnik fabrike “August Schüler Waffenfabrik” iz grada Zula, u saradnji sa stručnjacima firme RWS. Šiler je jedan od prvih oružara koji je konstruisao potpuno novu municiju za određenu popularnu vrstu puške. Metak 8 x 68 S zamislio je kao tipični magnum kalibar razantne putanje za daleko pucanje na svu evropsku ali i afričku divljač “tanke kože”. Novi metak bio je veoma potentan – zrno od 200 grejna (12,96 grama) imalo je brzinu na ustima cijevi od preko 880 m/s što je zaista impozantno uzimajući u obzir vrijeme nastanka ove municije. Oznaka “S”, kao i kod vojnog metka 8 x 57 IS, govorila je da se radi o novom bušenju cijevi od 8 mm (novom kalibru) –  promjer između polja je 7,9 mm a razmak između žljebova iznosi 8,2 mm. Pokazalo se međutim da su standardni magacini na karabinima M98 prekratki za novu municiju tako duge čaure (68 milimetara) pa su morali biti modifikovani odnosno  produženi glodanjem. Proizvodnja na taj način adaptiranih lovačkih karabina u novom magnum kalibru tek je uhodavana kada je započeo Drugi svjetski rat i 8 x 68 S mora čekati bolja vremena kada će se dokazati u dužoj poslijeratnoj praksi. Početkom 1960-ih godina prošlog vijeka, nakon zanavljanja njemačke industrije sportskog i lovačkog oružja, metak 8 x 68 S doživio je slavu koju je dugo čekao i to prvenstveno među evropskim lovcima a ta slava traje i danas.  U Evropi su ovim kalibrom uglavnom lovljeni jelen, los i medvjed. Među američkim lovcima bio je popularan u lovu na medvjeda i losa, u Australiji su njime lovljeni vodeni bivoli dok je u Africi ovim kalibrom lovljena praktično sva divljač, osim one za čiji je lov zakon strogo propisao dozvoljene grupe kalibara.  To je trajalo sve do sredine 1980-ih godina prošlog vijeka, kada dolazi do malog porasta popularnosti 8 x 68 S među lovcima koji su tražili zanimljive alternative lako dobavljivoj standardnoj municiji. Ukupno četiri karabinska njemačka metka baziraju se na Šilerovoj čauri od 68 milimetara – 8 x 68mmS i 6.5 x 68mm nastali su 1939. godine, .375 Hölderlin uveden je 2007. a posljednja konstrukcija, 8.5 x 68mm Fanzoj, proizvodi se od 2012. godine. Oblik čaure omogućava njeno pouzdano uvođenje i izvlačenje iz ležišta metka i u najekstremnijim uslovima lova. Metak RWS 8X68 S sa zrnom tipa “EVOLUTION” mase 13 grama (balističkog koeficijenta 0,35) razvija početnu brzinu od 895 m/s i energiju na ustima  cijevi od 5207 džula. Brzina na 100 metara iznosi 807 m/s sa energijom od 4233 džula.  Na 200 metara brzina je 724 m/s uz energiju 3407 džula dok na 300 metara zrno ima 2713 džula energije pri brzini od 646 m/s. Uobičajeni korak uvijanja u cijevima kalibra 8 x 68 S sa 4 žlijeba iznosi 1:11 inča (1:280 mm). U Evropi 8 x 68 S danas spada u klasike dok Amerikanci na njega gledaju kao na egzotičan kalibar. Postoji i razlog za to. Njegovo postepeno stagniranje prouzrokovao je neznanto slabiji metak iste kategorije ali sa daleko agresivnijim nastupom i po broju proizvedenog oružja i po količini i dobavljivosti municije u cijelom svijetu – .300 Winchester Magnum. Druga Šilerova konstrukcija, metak 6,5 x 68 u svoje vrijeme je bio najjači metak u ovom kalibru i pokazao se izvrsno na ekstremnim udaljenostima u lovu na divokoze u visokoplaninskim lovištima. Ipak, teške puške koje zahtijeva ovaj metak sa vrlo visokim barutnim pritiskom, nisu pogodne za cjelodnevno nošenje i teške uslove planinskog lova. 6,5 x 68 je jedno vrijeme rađen i u verziji sa vijencem (R) za prelamače, ali je proizvodnja ove municije zbog male potražnje obustavljena. Piše: Draško Dragosavljević